Albert Einstein
Albert Einstein d amesfizik ameẓray, yella di tazwara d alalmani, syinna mebla tamurt (1896), d aswisi (1901), syinna di taggara yerna-d taɣlent tamarikanit (1940). Ilul ass n 14 Meɣres 1879 di temdint n Ulm, Wutemberg, yemmut ass n 18 Yebrir 1955 di Prinston, New Jersey.
Yessufeɣ-d tiẓri-is ɣef timasseɣt tamatut di 1915.
1. Tudert-is (1879 - 1955)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ilul Einstein deg useggas n 1879 deg tmurt n Lalman. Deg temẓi-s ur yelli ara d anelmad yufraren aṭas deg uɣerbaz amensay, maca yella yesɛa aḥiwez d lweleha tameqqrant ɣer tusnakt d tfizikt. Yezdeɣ deg Swiss anda i yexdem deg lbiṛu n yisnulfuyen deg temdint n Berne. Dɣa deg lbiṛu-nni, s wallaɣ-is kan d yisebtar n lkaɣeḍ, i d-yesnulfu tiẓriwin i yebddlen udem n tfizikt tatrart. Asmi d-yekcem Hitler ɣer udabu deg Lalman, yerwel ɣer Marikan deg 1933, anda yeqqim yesselmad deg Princeton armi d lmut-is deg 1955.
2. Tiẓriwin-is tigejdanin deg Tfizikt
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Einstein yeqleb akk ayen i nesnen ɣef tallunt akked wakud. Aseggas n 1905 yettwassen d "Aseggas n lbeṛhan" (Annus Mirabilis), imi d-yessufeɣ kuẓ (4) n yimagraden ussnanen isemḥazen tussna:
- Tiẓri n Tmassaɣt Tuzzigt (1905): Yesbeggen-d belli akud d tallunt mačči d wid yerkiden, maca d imassaɣen ɛlaḥsab n wurured n ukayad. Seg tẓeṛt-a i d-teffeɣ tenfalit-is yettwasnen aṭas, i d-yessemlalayen tazmert (E) akked tenga (m) s urured n tafat (c): E=mc2.
- Tiẓri n Tmassaɣt Tamatut (1915): D tifin-is tameqqrant akk. Yessefhem-d belli tajbuda mačči d tazmert am tid-nniḍen, maca d aɛwaj neɣ asekni n taggayt "Tallunt-Akud" s ssebba n tenga d tezmert i yellan deg-s.
- Asemdu afuṭu-aliktṛiki: Yessefhem-d belli tafat tetteddu am ijeɛbuben n tezmert (ikuwantamen neɣ ifuṭunen). Ɣef yixdim-a i yewwi Arraz n Nubel deg tfizikt deg useggas n 1921, mačči ɣef tmassaɣt.
3. Tamuɣli-s ɣer wamaḍal d Tfelsafit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tamuɣli n Einstein ɣer tudert tettwaṭbeɛ s uzeɣẓen ameqqran d wul-is yeṣfan:
- Yakuc n Spinoza d Ugama: Einstein ur yumin ara s "Yakuc udmawan" i yettɛassan igiten d ddnubat n yemdanen. Yenna-d s wudem ufris belli yumen s "Yakuc n Baruch Spinoza" — d Yakuc i d-yettbegginen iman-is deg umaɣraḍ, tullsa, d tharmunit n tɣawsiwin n ugama. Ɣur-s, agama s timmad-is d ayen yebnan s ubrid aɣeẓlan yelhan, yerna asisḥes n tɣawsiwin-a d netta i d ddin s tidet.
- Aguccel Mgal "Taseqqart": Ɣas akken d netta i d-yeldin abrid i tfizikt takuwantamt, yugi ad yamen belli amaḍal yebna ɣef tseqqart neɣ ɣef ccek. Dɣa ɣef waya i d-yenna awal-is ameqqran: "Yakuc ur yetturar ara d id is (les dés)". Yumen belli yal taɣawsa tesɛa ssebba taɣeẓlant deffir-s, ɣas ma ur tt-nefhim ara tura.
- Talwit d Tmetti: Yella d amdan iḥemmlen talwit. Yugi s wul d iziɣer ṭṭradat d taɣdemt n lbaṭel. Ɣas akken yuzen tabrat i uselway Roosevelt akken ad as-yini ilaq Marikan ad txeddem lbumbat abelkim amesbaṭli uqbel inaziyen, yessḥesf aṭas ɣef waya asmi iwala tawaɣit n Hiroshima d Nagasaki.