Tinaɣlalin
| Tinaɣlalin | |
|---|---|
|
| |
| Tasensartut | |
| Tagelda | Animalia |
| Adur | Chordata |
| ad-adur | Vertebrata Cuvier, 1812
|
| Isali amatan | |
| Taɣbalut |
abat (fr) |
Tinaɣlalin (isem ussnan: Vertebrata) d ad-wadur n iɣersiwen ilan (yesɛan) ajgu n uzagur d uqecṛuṛ. Adu-wdur ayi d win yeṭṭfen amur ameqqran n telmas n wadur n tmzukar s wazal n 64,000 n telmas yettugelmen (yettuweṣfen). Ibelɣen n tnaɣlalin d wid igan d imeẓyanen am yigra (talmest n Paedophryne amauensis) s webleɣ n 7,7 mm, alamma d imeqqran deg-sen yakk (tizmekt tazegzawt), s webleɣ yugaren 33 m. Tinaɣlalin sgensisent-d azal n 4% n telmas iɣersiwen iy mazalen ddren, ma d ayen i d-yegran gant d tiraɣlalin ur nli ara (ur nesɛi ara) ajgu n uzagur. Amur ameqran n tnaɣlalin lant ajgu n uzagur yebnan ɣef tegrawt n yiɣsan, isem-it-sen tiɣlalin, maca llant kra n telmas ur lint ara ajgu n uzagur n yiɣess. Amedya, ɣer uweqqas, yerna ajgu-ynes n uzagur d win igebren seg ugergis. Tinaɣlalin yakk lant tafekka d tazamalt (idis neɣ azgen ayeffus n tfekka-nsent yemmug am wezgen azelmaḍ). Tafekka n tnaɣlalin tebḍa ɣef yixef d igiger, yerna tinaɣlalin yettidiren deg tegnit (lqaɛa) lant iri d snat n tyuga n yirawen.
Tinaɣlalin gebrent seg tirɣesmarin d tinɣesmarin, igebren iselman ingergisen (am uweqqas d Tasewwant) d tɣesselmin d talmest tafurkan n tɣesselmin yettwassnen s yisem n tidkesman n irawen igebbren tikuẓdarin (tikelmanin, timsuṭaṭ d yigṭaṭ).
Amezruy
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tneɣlalin timenzuyin banent-d deg aterḍeq Akambri send n 518 n imelyan n iseggasen. Deg tallit n Uṛdufisyan neɣ tasiluṛt, nneflint-d tnaɣlalin iy ilan (yesɛan) iɣesmaren. Sin akin, Iselman iy lan iɣsan deg tallit tadivunt, s amek i d-banent tikelmanin timenzuyin deg wakal deg tallit takeṛbunit. Ma deg tallit tamakṛadt, banent-d temsuḍaḍ d idinuẓuren. Dɣa, igḍaḍ kkan-d seg yidinuẓuren deg tallit tallit tajuṛast.
Aṭas n telmas n tnaɣlalin tmagarent-d asider (nniqsan) meqren seg useggas n 1970 s sebba n usmeskel anezway d ubluleɣ d yisemda n telmas timekcumin.
Asesmel
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tasartut
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tinaɣlalin d amiḍran asenɣersaw n iɣersiwen ilan tiɣlalin. Tasartut-a issers-itt-id Georges Cuvier (timsirin deg usemmili yettwasrewsen deg 1805) yakk d Jean-Baptiste Lamarck (inaw n walday n temsirin n iɣersiwen igraɣlalen deg 1806).
Asismel amiran
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Asesmel aklasik n teslemgergisin (Chondrichthyes) yettumeggez d azuniran ɣer tmuɣli ɣer tikuẓdarin, ɣef wanecta ur yelli ara d asesmel asiman deg yisesmilen ifurkanen, maca yella deg yisesmilen imehzanen. Ɣas akken irem ayi yettusexdem tikwal deg tɣult n usesmil afurkan i wakken ad imel yakk tikuẓdarin d iselman imgergisen iklasiken. Ɣas akken imusnawen n usesmil ssemyafen isem akniw Euteleostomi ur nli ara turdiwin deg usenmel-ines.
Umuɣ n yismilen imiranen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]S unect n ITIS:
- Ader-adur n Tirɣesmarin (Agnatha):
- Tixfaylalɣatin - (Cephalaspidomorphi)
- Timxenzaz - (Myxinidae)
- Ader-adur n Tiɣesmarmawin (Gnathostomata):
- Afel-smil d usmil n Tislemgergisin (Chondrichthyes) – iselman imgergisem (am iweqqasen, tisewwanin...)
- Afel-smil n Tiqqerfriwin (Actinopterygii) – iselman imaqquren n wafriwen:
- Tigergeɣsatin – (Chondrostei)
- Tiskadranin – (Cladistia)
- Tiɣsummidin – (Holostei)
- Tineɣsatin – (Teleostei)
- Afel-smil n Tikesmfriwin (Sarcopterygii):
- Timsennenurzutin – (Coelacanthiformes)
- Ticcuɣmeslɣatin – (Ceratodontimorpha)
- Tikuẓdarin – (Tetrapoda):
- Tikelmanin – (Amphibia)
- Igḍaḍ – (Aves)
- Timsuḍaḍ – (Mammalia).
- Timraradin – (Reptilia)
S unect n Useklas Amaḍlan n Telmas Tiwlalin:
- Ader-adur n Tirɣesmarin (Agnatha):
- Tixfaylalɣatin - (Cephalaspidomorphi)
- Timxenzaz - (Myxinidae)
- Ader-adur n Tiɣesmarmawin (Gnathostomata):
- Afel-smil n Iselman (Pisces);
- Tiqqerfriwin (Actinopterygii)
- Timsennenurzutin – (Coelacanthiformes)
- Ticcuɣmeslɣatin – (Dipneusti)
- Tiseffilfuckin – (Elasmobranchii)
- Tixfummidin – (Holocephali)
- Tikuẓdarin – (Tetrapoda):
- Tikelmanin – (Amphibia)
- Igḍaḍ – (Aves)
- Timsuḍaḍ – (Mammalia).
- Timraradin – (Reptilia)
- Afel-smil n Iselman (Pisces);