Aller au contenu

Niels Bohr

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Niels Bohr
Apṛufisur

1916 -
Tameddurt
Isem-is ummid Niels Henrik Daniel Bohr
Talalit Kopenhagen, 7 Tuber 1885
Taɣlent Tagelda n Danmaṛk
Axxam-is Danmark
Sswid
Legliz
Iwunak Yeddukklen n Temrikt
Kopenhagen
Meksik
Lmut Kopenhagen, 18 Wamber 1962
Ideg n uẓekka cimetière Assistens (fr) Suqel
Tamentilt n tmekkest isragen igamanen (insuffisance cardiaque (fr) Suqel)
Tawacult
Baba-s Christian Bohr
Yemma-s Ellen Bohr
Tissulya akked Margrethe Nørlund (fr) Suqel
Arraw-is
Atmaten-is d yissetma-s Harald Bohr (fr) Suqel
Tawacult
Tawsit lɛerc n Bohr
Tiɣri
Alma mater Tasdawit n Kambriǧ
Trinity College (fr) Suqel
Université de Copenhague (fr) Suqel
(1903 - 1911) docteur en philosophie (fr) Suqel
Aẓrey Studier over Metallernes Elektrontheori
Thesis director Christian Christiansen (fr) Suqel
Joseph John Thomson (fr) Suqel
Doctoral students Aage Bohr (fr) Suqel
Robert Bruce Lindsay (fr) Suqel
Svein Rosseland (mul) Suqel
Tutlayin Taglizit
Tadanict
Iselmaden Ernest Rutherford (fr) Suqel
Isaac Ramos (mul) Suqel
Joseph John Thomson (fr) Suqel
Inelmaden
Amahil
Amahil Aselmad n tesdawit, physicien ou physicienne nucléaire (fr) Suqel, philosophe des sciences (fr) Suqel, Amyurar n tuzza n uṭar d amsekrar
Allusan
Tigrawin Iseggasen Uraren yetturaren Iswan
AB Copenhague (fr) Suqel-
 
Position or speciality gardien de but (fr) Suqel
Imɛellmen Université de Copenhague (fr) Suqel
Institut Niels-Bohr (fr) Suqel
Tasdawit n Kambriǧ  (1911 -  1912)
université Victoria de Manchester (fr) Suqel  (1914 -
Important works modèle de Bohr (fr) Suqel
principe de correspondance (fr) Suqel
Prizes
Nominated to
Membership Tkebbanit Tageldant
Académie royale des sciences de Prusse (fr) Suqel
Académie des sciences de la RDA (fr) Suqel
Académie Léopoldine (fr) Suqel
Académie pontificale des sciences (fr) Suqel
Académie des sciences de Russie (fr) Suqel
takadimt Tageldant i tussniwin n Swid
Académie hongroise des sciences (fr) Suqel
Académie royale néerlandaise des arts et des sciences (fr) Suqel
Académie royale danoise des sciences et des lettres (fr) Suqel
Société royale des lettres et des sciences de Norvège (fr) Suqel
Académie américaine des sciences (fr) Suqel
Académie américaine des arts et des sciences (fr) Suqel
Académie des sciences de Russie (fr) Suqel
Indian National Science Academy (fr) Suqel
Société américaine de philosophie (fr) Suqel
Académie nationale des sciences (fr) Suqel
Académie bavaroise des sciences (fr) Suqel
Académie polonaise des sciences (fr) Suqel
Académie des sciences et belles-lettres de Berlin-Brandebourg (fr) Suqel
Académie des sciences du Japon (fr) Suqel
Takadimt n Linsyan
Surnames Nicholas Baker
IMDb nm1106823

Niels Bohr d amussnagamaw (physicien) adanmarki, ittwassen ɣef leqdic-is di tussnagama tanaɛurt (nucléaire) d ubelkim (atome).

Ilul di Copenhague, tamaneɣt n tmurt n Danmark. Baba-s d afiziulug (physiologue). Niels Bohr, ikcem ɣer yesnidi (laboratoire) n Rutherford (iqdec yid-s) di Manchester.

Deg usseggwas 1911, Bohr ikfa almud ines di tesdawit n Copenhague, yeffeɣ-d s Doctorat.

Deg usseggwas 1922, Bohr yuɣ arraz Nobel ɣef tiẓiri ɣef temṣukt (structure) tabelkamit (La théorie de Bohr sur la structure atomique). Tiẓri d-iffɣen gar usseggwas 1913 d usseggwas 1914. Bohr, iḍfer leqdic I d-yeǧǧa Rutherford (1871-1937), I d-innan abelkim yebna ɣef yiɣes I ɣef tezzin iliktrunen.

Tiẓri n Bohr, d aseɣwen n tiẓri takantikt d tiẓri n Planck (assaɣ gar lqedd n ukantum (quantum) d usnagar n uzenzar) : abelkim ur yesɛi ara azenzar alikrumagniti, anagar ma illa aliktrun ibeddel aswir akanti. Lebbni-ya idegger ar sdat s waṭas tussnagama n ubelkim s wayen akw is d-ewwi d amaynut.

Deg usseggwas n 1916, Bohr iqdec d asalmad amussnagamaw di tesdawit n Copenhague. Deg usseggwas 1920, yuɣal d anemhal n Institut de physique théorique di tesdawit.

Deg ttrad amaḍal wis-sin, Bohr irwel ar Marikan, ikki di leqdic n lbumba tabelkamit, Projet Manhattan deg Los Alamos di New Mexico.

Mi ikfa ttrad, Bohr yuɣal d azamul mgal ttrad abelkami : Abelkim I Talzit (Atoms for peace).

Tudert-is

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Temẓi d Unekcum ɣer Tussna (1885–1912)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Niels Henrik David Bohr ilul deg 7 Tuber 1885 deg Kopenhagen (Danmaṛk). Iddir deg yiwet n twacult tamesbaɣurt yerna d tmusnawt i yefkan azal ameqqran i tmusni:

  • Baba-s: Christian Bohr, yella d aselmad ameqqran n tesenwuri deg Tesdawit n Kopenhagen.
  • Yemma-s: Ellen Adler, tekka-d seg yiwet n twacult n yibankiwen d yikadimiyen udayen yesɛan ccan.
  • Gma-s: Harald Bohr, yuɣal d amusnaw n tusnakt yettwassnen aṭas yerna d amyurar n ddabex uḍar ameqqran (yurar deg teɣlamt taɣelnawt n Danmaṛk).

Niels yekcem ɣer tesdawit n Kopenhagen deg useggas n 1903 akken ad yeɣreɣ tafizikt, tusnakt, tasnallunt d tfelsafit. Yewwi-d agerdas-is n dukṭura deg useggas n 1911 s yiwen n ukatay ɣef tɣara n yiliketṛunen deg yimuzzal.

Asnulfu n Tunt(akuntik) d Ccan Ameqqran (1913–1930)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Mi d-yewwi dukṭura-ines, Bohr yeffeɣ ɣer tmurt n Lengliz akken ad iqdec d yimusnawen imeqqranen n lweqt-nni. Yebda laqdic akked J.J. Thomson, syin iruḥ ɣer temdint n Manchester akken ad yeqdec akked Ernest Rutherford.

  • Asmesl n 1913: Dinna i d-yessebded asmesl-is abelkami i ibeddlen udem n tussna s lekmal-is.
  • Tsudut n Kopenhagen: Deg 1920, s lemɛawna n unabaḍ adanmaṛki, yessebded Tsudut n Tfizikt Tanaẓrit deg Kopenhagen. Tasudut-a tuɣal d ammas amaḍlan i yimusnawen imeqqranen am Werner Heisenberg, Wolfgang Pauli, d Paul Dirac.
  • Arraz n Nobel: Yewwi Arraz n Nobel n tfizikt deg 1922 ɣef leqdic-is ɣef tiṣki n yiɣes abelkami d uceɛceɛ n tezmert.

Tafelsafit d Tidmi Tuɣẓint

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Bohr ur yelli ara kan d afizikan yettnadin deg tanaremt, maca d amdan isenneden s waṭas ɣef tidmi tuɣẓint lqayen i wakken ad issefhem aswir n tunt (niveau quantique).

Yekcem s telqayt deg umjadel afelsafi ɣef tilawt d wusket. Amenzay-ines n wusemmed ur d-yeqqim ara kan deg tfizikt, maca yessaweḍ-it ad iseqdec tarrayt-a n uẓeɣẓen deg tesnudert d tesnimant, imi yumen belli tidet ur telli ara kan s yiwen n wudem, maca s wudmawen yemxallafen i yettkemmilen wway-gar-asen.

Ṭṭrad Amadlan Wis Sin, Taɣellit d Tnezwit (1940–1945)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Mi i d-tekcem tredsa(lɛesker) n Lalman tanazit ɣer Danmaṛk deg yebrir 1940, Bohr yeqqim deg Kopenhagen i wakken ad iḥader ɣef tsudut-is d yimusnawen izruzaɣ i yellan dinna. Maca deg ctember 1943, tewweḍ-it-id teɣtest belli inaziyen sewjaden ad t-ṭṭfen netta d twacult-is (imi yemma-s d tudayt). Dinna i d-tebda yiwet seg terwliwin timeqqranin n ṭṭrad:

  • S tallelt n yimdanen n wzbu adanmaṛki d yimeggiyen n teɣellit abriṭani, Bohr d twacult-is rwlen deg yiḍ s yiwen n uɣerrabu amecṭuḥ ɣer tmurt n Sswid i yellan d tamurt tarawsant.
  • Seg Sswid, yiwen n uɣalli abriṭani issewjed tagnit akken Bohr ad yerkeb deg yiwet n tmesrifegt tamecṭuḥt n lɛesker (tamesrifegt Mosquito yessawaḍen isalan s tuffra) ɣer tmurt n Lengliz. Bohr yeqqim deg wemkan n lqecc n tmesrifegt, yerna drus i yeqqim ur yemmut ara s lqella n uksijin deg yigenni.
  • Mi yewweḍ ɣer Lengliz, yedda srid ɣer Marikan akken ad yettekki deg Usenfar n Manhattan i yessewjaden abumb aɣisan, ɣas akken yella yettnadi s wul-is ad issemneɛ amaḍal ɣef umenɣi s yimrigen-a.

Taggara n Tudert-is: Imenɣi ɣef Telwit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Mi yekfa ṭṭrad, Bohr yuɣal-d ɣer tmurt-is, Danmaṛk, d argaz yettwaqadren aṭas deg wamaḍal. Yefka akk lǧehd-is i yiwet n tɣawsa: aseqdec n tezmert taɣisant i telwit d tussna, mačči i ṭṭrad.

  • Deg 1950, yura yiwet n tebrat yeldin i Yeɣlanen Yeddukklen (ONU) anda i d-yessuter ad yili lḥeqq n tuffɣa ɣef yisalan yecbuden tazmert taɣisant i wakken ad rsen leqyud i yimrigen.
  • Yettekki s wudem uzzig deg usnulfu n Tsudut Tuṛufiyt i Unadi Aɣisan (CERN) deg temdint n Genève.

Niels Bohr yemmut deg 18 Wamber 1962 deg Kopenhagen. Yejja-d deffir-s adrar n tmusni d ubeddel n tfizikt yezzuznen tiseddarin n tmikanikt n tuntiwin.

Leqdec-is ussnan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

1. Asmesl Abelkami n Bohr (1913)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Send(Uqbel) Bohr, Ernest Rutherford yessebded-d belli abelkim yesɛa iɣes ameqqran deg tlemmast. Maca asmesl-a(neɣ tamudemt-a) yella yesɛa ugur: iliketṛunen ttezzin fella-s d wid yettasiren tazmert alamma ɣlin ɣef yiɣes.

Bohr yefra ugur-a mi d-yerna tiktiwin n Max Planck d Albert Einstein, yefka-d asmesl abelkami amaynut:

  • Iliketṛunen ttezzin ɣef yiɣes deg yiḥuba yettwaktalen ibedden, war ma sṛuḥen tazmert.
  • Iliketṛun yezmer ad ineggez seg uḥbu ɣer wayeḍ. Mi ara yali neɣ ad yader, yettak-d neɣ issumuy tunt n tezmert.
  • Tazmert-a tettwasefhem s tegdawt-a: ΔE=hν (anda h d timezgit n Planck, ν d asnagar).

2. Amenzay n Wusemmed

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg useggas n 1927, Bohr yessebded-d yiwen seg yimenzayen igejdanen n tmikanikt n tuntiwin: amenzay n wusemmed.

  • Tawsa n ugama, am tafat neɣ abelkim, tezmer ad d-tban s snat n tikliwin yemxallafen: tikli n tzelɣa d tikli n tayyugt.
  • Ur nezmir ara ad nẓer snat n tikliwin-a deg yiwen n ukayad. D tiwsatin timekmalin i wakken ad nefhem agmaḍ s lekmal-is.

3. Asegzi n Kopenhagen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Bohr, akked Werner Heisenberg d yimusnawen nniḍen deg tsudut n Kopenhagen, fkan-d asefhem amatu i tmikanikt n tuntiwin. Asefhem-a yeqqar-d:

  • Inagrawen n tunt(akuntik) ur sɛin ara iraten ibedden uqbel ad ttwaskten.
  • Asket s timmad-is d netta i d-yettgen talast i waddad n unagraw. Ayagi yella d tamentilt n umjadel ameqqran gar Bohr d Albert Einstein (i d-yennan "Rebbi ur yetturar ara s tseqqart").

4. Aferket Aɣisan d Usmesl n Tmeqqit (1936-1939)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg tfizikt taɣisant, Bohr yefka-d asmesl n tmeqqit i wakken ad issefhem tiski n yiɣes.

  • Iɣes yettwaḥseb am tmeqqit n waman anda ipṛutunen d inutṛunen ttemcabin ɣer tzelɣiwin n tmeqqit-a.
  • Asmesl-a yefka-d tallelt tameqqrant i wakken ad fehmen amek i d-yettili uferket aɣisan, ladɣa aferket n Uṛanyum 235 i d-igellun s waṭas n tezmert taɣisant.

Niels Bohr yella d ajgu n tfizikt n lqern wis 20, yerna yeldi-d tiwwura i waṭas n tmusniwin tatrarin i nesseqdac ass-a.

Tamselyut

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]