Aller au contenu

Aselkim

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Man replacing one vacuum tube out of hundreds in early computer
Computer room with multiple computer cabinets and operating panel
Smartphone with rainbow-like display held in a hand
Black desktop computer with monitor on top and keyboard in front
Purple video game console with attached controller
Rows of large, dark computer cabinets in warehouse-like room
iselkimen deg talliyin yemgaraden. ordinateurs dans différentes positions.

Aselkim d tamacint taliktṛunant n usiḍen. Tezmer ad tselkem iseɣzanen. Iseɣzanen deg-sen tingalin i d-yeqqaṛen i usekkar amek ad yeqdec ɣef yisefka umḍinen. Seg yibenkan i d-yesbabbay usekkar iseɣzanen d yisefka i tkatut-ines.

D Charles Babbage, ajenyuṛ si Tmurt n Lengliz, i d-yesnulfan di 1822 tikti n umutur n umgired, i usiḍen n yigetfulen n tusnakt. Syin akkin, di 1834, isuffeɣ-d tikti n umutur usliḍ i yesεan akk tulmisin n uselkim. Ma d aselkim atrar, d Alan Turing, amusnak si Tmurt n Lengliz, i d-isersen imenzayen-ines di 1936. D ayen iwumi qqaṛen Tamacint n Turing. Nezmer ad d-nini Turing d ababat n tsenselkimt.

Dɣa aselkim amezwaru, Manchester Mark 1, yeffeɣ-d di Tesdawit n Manchester deg ussegas n 1949. IBM 360 d aselkim amezwaru i yenzan s waṭas. Yeffeɣ-d di 1954. Taẓayt-is tekka nnig 2000 kg, ma d taččaṛt-is tewweḍ ar 3 m3.

Syin akkin, seg usegas ar wayeḍ, aselkim yeƫƫuɣal d aṭuṭaḥ, d afessas, d arurad. Aselkim i nessen ass-a, ur yewwiḍ ara kilu di taẓayt, yerna d arurad 2 imelyunen n tikkal af uselkim amezwaru i d-yeffɣen di 1954.

Ass-a, aselkim yekcem di yal annar n tudert. Yewweḍ-d armi d tilifun i nettawi yid-neɣ. Sya ar zdat, yezmer ad yaweḍ ar daxel n wallaɣ-nneɣ.

Aẓar n Yisem

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
A human computer.
aselkim amdanan, akked amikṛuscup d tamsiḍent, 1952.ordinateur humain, avec un microscope et une calculatrice, 1952.

Deg tmaziɣt, Aselkim (iselkmen) yusa-d seg umyag 'Selkem' i yesɛan anamek n "exucute, نفذ".

Amezruy d Umhaz n Uselkim: Seg Tfelwit n Usiḍen armi d Tigzi Taragmawant

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Aselkim (s teglizit: Computer, s tefransist: Ordinateur), mačči d tamacint i d-ilulen deg yiwen wass. D agmuḍ n wazal n tisutwin n uxemmem, n tusnakt, d tussna. Awal-a "Aselkim" yekka-d seg wamyag "selkem", acku d tamacint yettselkamen tiludna. Maca, uqbel ad naweḍ ɣer yiselkimen imeqqranen n ass-a, yella wahil ɣezzifen n umhaz.

1. Tallit Tamezwarut: Ifecka n Usiḍen (Tallit taqburt armi d Tisut 17)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Zik, uqbel trisiti d tmacinin, imdanen llan xeddmen asiḍen s ifassen-nsen.

Tafelwit n usiḍen (Abaque): D afecku amezwaru i sxedmen icinwaten, iṛumaniyen d waṭas n yiɣerfan akken ad xedmen leḥsab s urured.

Deg tallit-nni, awal "Aselkim" yella yettunefk i yemdanen ixeddmen asiḍen s ifassen-nsen

2. Tallit n Tmacinin Timekkanikiyin (Tisut 17 - 19)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tikti n usnulfu n tmacint ara ixedmen asiḍen s wudem awurman tebda-d s yimusnawen am:

Blaise Pascal (1642): Isnulfa-d Tamacint n Paskal (Pascaline), d tamacint tamekkanikt tamezwarut i yessawḍen ad teg timernit.

Charles Babbage (1837): Yessumer-d tikti n Tamacint n Tusleṭ. Tamacint-a ur tettwaxdem ara s lekmal-is deg tallit-nni, maca d nettat i d lsas n yiselkimen n ass-a.

Ada Lovelace: D tameṭṭut tamezwarut i yuran ahil i tmacint n Babbage. Ass-a, tettwasemma d tameshilt tamezwarut deg umezruy.

3. Lsas n Tiẓriyin d Tusnakt (Tazwara n Tisut 20)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Uqbel ad ilin yiselkimen ilikṛununen, ilaq ad ttwasersen lsasen n tusnakt d tmeẓla:

Aljibṛ n Bul (Algèbre de Boole): George Boole isnulfa-d anagraw n tusnakt yebnan ɣef sin wazalen kan: Ih (1) d Ala (0). D wa i d lsas n tangalt timisint i yesseqdac uselkim ass-a.

Tamacint n Turing (1936): Alan Turing, amusnaw amuqqran, yessumer-d tiẓri n "Tmacint n Turing". D tamudemt tasnaktant i yesskanen d akken tamacint tezmer ad teg yal alguritm (algorithme / axwerzim) ma yella tesɛa takatut d yisefka.

Tasegda n Von Neumann (1945): John von Neumann yessumer-d tasegda anda ahil d yisefka ttwakelsen deg yiwen wamkan: Takatut. D tasegda-a i mazal nesseqdac deg yiselkimen-nneɣ armi d ass-a.

4. Tallit n Tmacinin Tilikṛunanin Timezwura (1940 - 1950)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg tallit n umḍiq wis sin, anagraw n tmacinin tilikṛunanin yebda-d s useqdec n tubabin n trisiti (tubes à vide).

ENIAC (1945): D aselkim ameqqran, yewzen aṭas deg taẓayt, yessutur aṭas n trisiti. Maca yella d aselkim amezwaru i yessawḍen ad yexdem asiḍen s urured ameqqran.

Deg tallit-a, anagraw imisin (0 d 1) yuɣal d lsas n yal tamhelt tasenselkamt.

5. Tallit n Imnenniḍen Yettwaselɣen d Imikṛusekkaren (1960 - 1980)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Asnulfu n uzenbu (aṭṛunzisṭur) deg 1947, d imnenniḍen yettwaselɣen (circuits intégrés) yefkan abrid i tmacinin akken ad uɣalent meẓẓiyit, ad rxisent, yerna ad ilint ɣer yal yiwen.

Amikṛusekkar: Deg 1971, Intel tefka-d amikṛusekkar amezwaru. D allaɣ (CPU) i yezdin akk igmanen n usiḍen deg yiwen n uceṛṛun (puce) ameẓyan.

Aselkim udmawan (PC): Deg 1980, llalen am Apple d IBM fkan i yemdanen iselkimen s wudem amadwan.

Anagraw n Wammud : Lulen-d yinagrawen am MS-DOS, Windows, d Linux, i yessawḍen ad yili Agrudem Amdan-Tamacint fessusen i useqdac.

Arrum d Aseɣẓan: Tasenselkimt tebḍu ɣer sin n yiḥricen: Arrum (igmanen iɣaranen am ugdil, unasiw, asekkar) d Aseɣẓan (ihilen d yinagrawen).

6. Tallit n Internet d Yizeḍwa (1990 - 2010)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Aselkim ur yeqqim ara weḥd-s. S usnulfu n Internet (Azeṭṭa agraɣlan), iselkimen myuqqnen gar-asen.

Iqeddacen d Imsaɣen: Lulen-d yiqeddacen imeqqranen i yettmuddun isefka i yiselkimen n umaḍal.

Azeṭṭa n Tissist (World Wide Web / Web): Tim Berners-Lee isnulfa-d Web, i yerran talɣut tezmer ad ttwakcent s wudem fessusen s yiminigen.

Aselkim n Ufus d Tilifunat: Aselkim yuɣal am uceṛṛun, yezmer ad yili deg ljib n useqdac.

7. Tallit Tatrart: Asigna, Isefka Imeqqranen d Tigzi Taragmawant (2010 - Ass-a)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ass-a, tasenselkimt tuɣal d tussna i ibeddlen amaḍal s wudem ur nettwaḥsab ara:

Tasenselkimt n Usigna: Isefka ur ttwakelsen ara kan deg uḍebsi adigan, maca deg yiqeddacen inmeqqranen (Asigna / Cloud).

Isefka Iṭṭuqqten (Big Data): Iselkimen imeqqranen zemren ad sferken tasmekta(tanecta) tameqqrant n yisefka am wid ur nettwasemḍen ara.

Tigzi Taragmawant: Tamacint mačči kan tettaselkam tiludna, maca tlemmed seg yisefka. S useqdec n Izeḍwa n Iṛununen d Ulmad Awurman, iselkimen zemren ad arun, ad mmeslayen, yerna ad frun uguren isemlalen. Timudmiwin n Tmeslayt (LLMs ) Am ChatGPT neɣ Claude, i yessawḍen ad mmeslayen tutlayin n yemdanen, am Teqbaylit (s umhaz i la yettilin s yikuṛpisen n tutlayin timecṭaḥ).

Iḥricen d iferdisen igejdanen n uselkim

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Arrum d igmanen iɣaranen (physiques) n uselkim i nezmer ad ten-nwali neɣ ad ten-nnal. Gar yigmanen-a, ad naf:

Asekkar (CPU): D allaɣ n uselkim. Netta i yettsekkaren isefka, i yettselkamen tinaḍin, u i yessuffuɣen agmuḍ.

Takatut: D amkan anda yettwaḥerrez usekker i yimal. Tettwabḍu ɣer sin n yigezda:

Takatut tuddirt (RAM): D takatut i yettxeddemen kan mi ara yili uselkim yecɛel. Tettwasefk i usekkar akken ad yessukel isefka s urured.

Takatut tugrist (ROM): D takatut yettwaɣersen, ur tettbeddil ara, tettaǧǧa aselkim ad yekker (amorçage / awel) mi ara tecɛelḍ trisiti ɣer uslkim.

Ibenkan: D ibenkan n wekcam d tuffɣa:

  • Anasiw: I usekcem n yisekkilen d wawalen.
  • Tamumedt / Taɣerdayt: I usenked d umutti n teḥnaccaṭ ɣef ugdil.
  • Agdil: Allal n ubeggeḍ i yisekkilen, tugniwin, d yisnasen.
  • Aḍebsi / Tasfift: I uḥraz n isefka i yimal.

Aseɣẓan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Aselkim mebla aseɣẓan, am tmacint mebla ṛṛuḥ. Aseɣẓan d tugna n yihilen d tinaḍin i yettmududen i usekkar amek ara yexdem.

Anagraw n wammud: D aseɣẓan agejday (am Windows, Linux, macOS) i yessefraken arrum, takatut, d yibenkan, u i yeldin tawwurt i yisnasen akken ad xedmen.

Isnasen: D iseɣẓanen i wemdan (aseqdac). Am usekker n weḍris, unuɣ, neɣ imesli.

Ahil: D azrir n tinaḍin yuran s tmeslayt n usihel i uselkim.

Izeḍwa d Internet

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Aselkim ma yella weḥd-s ur yesɛi ara azal amuqqran am wass-a. S uzeṭṭa, iselkimen myuqqnen i usemmeskel isefka.

Aqeddac: D aselkim amuqqran, i yettmuddun isefka neɣ tanfiwin i yiselkimen nniḍen (imsaɣen) deg uzeṭṭa.

Iminig: D asnas i yettaǧǧan aseqdac ad inig deg yisebtar n Web.

Asigna (Cloud): Ass-a, isefka ur ttwakelsen ara kan deg uḍebsi n uselkim, maca ttwakelsen deg yiqeddacen imeqqranen i wumi nessawel "Asigna".

Taɣellist Tasenselkamt

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg umaḍal umḍin, isefka d ayen ɣlayen s waṭas. Ilaq ad ten-nḥrez seg tuggziwin.

Awgelhen: D tarrayt n uselket n telɣa ɣer wawal uffir s useqdec n tsarut , akken ur ten-yettwali ara win ur nesɛi ara azref.

Anfafad / Avirus (Virus): D aseɣẓan n ddiri i yettbeddilen tkli uselkim war tafrit n uqeddac, i yettakeren isefka, neɣ i yessewḥalen anagraw.

Tanezgert taɣelsant / aɣrab aɣellsan (Firewall): I uḥraz n uzeṭṭa seg yinekcamen ur nesɛi ara azref.

suanpan (算盘) n Tcinwa. Amaru yettwakalen deg uḍar-a d 6.302.715.408. suapan (算盘) chinois. Le nombre écrit dans cette partie est 6.302.715.408.