Aselkim
Aselkim d tamacint taliktṛunant n usiḍen. Tezmer ad tselkem iseɣzanen. Iseɣzanen deg-sen tingalin i d-yeqqaṛen i usekkar amek ad yeqdec ɣef yisefka umḍinen. Seg yibenkan i d-yesbabbay usekkar iseɣzanen d yisefka i tkatut-ines.
D Charles Babbage, ajenyuṛ si Tmurt n Lengliz, i d-yesnulfan di 1822 tikti n umutur n umgired, i usiḍen n yigetfulen n tusnakt. Syin akkin, di 1834, isuffeɣ-d tikti n umutur usliḍ i yesεan akk tulmisin n uselkim. Ma d aselkim atrar, d Alan Turing, amusnak si Tmurt n Lengliz, i d-isersen imenzayen-ines di 1936. D ayen iwumi qqaṛen Tamacint n Turing. Nezmer ad d-nini Turing d ababat n tsenselkimt.
Dɣa aselkim amezwaru, Manchester Mark 1, yeffeɣ-d di Tesdawit n Manchester deg ussegas n 1949. IBM 360 d aselkim amezwaru i yenzan s waṭas. Yeffeɣ-d di 1954. Taẓayt-is tekka nnig 2000 kg, ma d taččaṛt-is tewweḍ ar 3 m3.
Syin akkin, seg usegas ar wayeḍ, aselkim yeƫƫuɣal d aṭuṭaḥ, d afessas, d arurad. Aselkim i nessen ass-a, ur yewwiḍ ara kilu di taẓayt, yerna d arurad 2 imelyunen n tikkal af uselkim amezwaru i d-yeffɣen di 1954.
Ass-a, aselkim yekcem di yal annar n tudert. Yewweḍ-d armi d tilifun i nettawi yid-neɣ. Sya ar zdat, yezmer ad yaweḍ ar daxel n wallaɣ-nneɣ.
Aẓar n Yisem
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Deg tmaziɣt, Aselkim (iselkmen) yusa-d seg umyag 'Selkem' i yesɛan anamek n "exucute, نفذ".
Amezruy d Umhaz n Uselkim: Seg Tfelwit n Usiḍen armi d Tigzi Taragmawant
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Aselkim (s teglizit: Computer, s tefransist: Ordinateur), mačči d tamacint i d-ilulen deg yiwen wass. D agmuḍ n wazal n tisutwin n uxemmem, n tusnakt, d tussna. Awal-a "Aselkim" yekka-d seg wamyag "selkem", acku d tamacint yettselkamen tiludna. Maca, uqbel ad naweḍ ɣer yiselkimen imeqqranen n ass-a, yella wahil ɣezzifen n umhaz.
1. Tallit Tamezwarut: Ifecka n Usiḍen (Tallit taqburt armi d Tisut 17)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Zik, uqbel trisiti d tmacinin, imdanen llan xeddmen asiḍen s ifassen-nsen.
Tafelwit n usiḍen (Abaque): D afecku amezwaru i sxedmen icinwaten, iṛumaniyen d waṭas n yiɣerfan akken ad xedmen leḥsab s urured.
Deg tallit-nni, awal "Aselkim" yella yettunefk i yemdanen ixeddmen asiḍen s ifassen-nsen
2. Tallit n Tmacinin Timekkanikiyin (Tisut 17 - 19)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tikti n usnulfu n tmacint ara ixedmen asiḍen s wudem awurman tebda-d s yimusnawen am:
Blaise Pascal (1642): Isnulfa-d Tamacint n Paskal (Pascaline), d tamacint tamekkanikt tamezwarut i yessawḍen ad teg timernit.
Charles Babbage (1837): Yessumer-d tikti n Tamacint n Tusleṭ. Tamacint-a ur tettwaxdem ara s lekmal-is deg tallit-nni, maca d nettat i d lsas n yiselkimen n ass-a.
Ada Lovelace: D tameṭṭut tamezwarut i yuran ahil i tmacint n Babbage. Ass-a, tettwasemma d tameshilt tamezwarut deg umezruy.
3. Lsas n Tiẓriyin d Tusnakt (Tazwara n Tisut 20)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Uqbel ad ilin yiselkimen ilikṛununen, ilaq ad ttwasersen lsasen n tusnakt d tmeẓla:
Aljibṛ n Bul (Algèbre de Boole): George Boole isnulfa-d anagraw n tusnakt yebnan ɣef sin wazalen kan: Ih (1) d Ala (0). D wa i d lsas n tangalt timisint i yesseqdac uselkim ass-a.
Tamacint n Turing (1936): Alan Turing, amusnaw amuqqran, yessumer-d tiẓri n "Tmacint n Turing". D tamudemt tasnaktant i yesskanen d akken tamacint tezmer ad teg yal alguritm (algorithme / axwerzim) ma yella tesɛa takatut d yisefka.
Tasegda n Von Neumann (1945): John von Neumann yessumer-d tasegda anda ahil d yisefka ttwakelsen deg yiwen wamkan: Takatut. D tasegda-a i mazal nesseqdac deg yiselkimen-nneɣ armi d ass-a.
4. Tallit n Tmacinin Tilikṛunanin Timezwura (1940 - 1950)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg tallit n umḍiq wis sin, anagraw n tmacinin tilikṛunanin yebda-d s useqdec n tubabin n trisiti (tubes à vide).
ENIAC (1945): D aselkim ameqqran, yewzen aṭas deg taẓayt, yessutur aṭas n trisiti. Maca yella d aselkim amezwaru i yessawḍen ad yexdem asiḍen s urured ameqqran.
Deg tallit-a, anagraw imisin (0 d 1) yuɣal d lsas n yal tamhelt tasenselkamt.
5. Tallit n Imnenniḍen Yettwaselɣen d Imikṛusekkaren (1960 - 1980)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Asnulfu n uzenbu (aṭṛunzisṭur) deg 1947, d imnenniḍen yettwaselɣen (circuits intégrés) yefkan abrid i tmacinin akken ad uɣalent meẓẓiyit, ad rxisent, yerna ad ilint ɣer yal yiwen.
Amikṛusekkar: Deg 1971, Intel tefka-d amikṛusekkar amezwaru. D allaɣ (CPU) i yezdin akk igmanen n usiḍen deg yiwen n uceṛṛun (puce) ameẓyan.
Aselkim udmawan (PC): Deg 1980, llalen am Apple d IBM fkan i yemdanen iselkimen s wudem amadwan.
Anagraw n Wammud : Lulen-d yinagrawen am MS-DOS, Windows, d Linux, i yessawḍen ad yili Agrudem Amdan-Tamacint fessusen i useqdac.
Arrum d Aseɣẓan: Tasenselkimt tebḍu ɣer sin n yiḥricen: Arrum (igmanen iɣaranen am ugdil, unasiw, asekkar) d Aseɣẓan (ihilen d yinagrawen).
6. Tallit n Internet d Yizeḍwa (1990 - 2010)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Aselkim ur yeqqim ara weḥd-s. S usnulfu n Internet (Azeṭṭa agraɣlan), iselkimen myuqqnen gar-asen.
Iqeddacen d Imsaɣen: Lulen-d yiqeddacen imeqqranen i yettmuddun isefka i yiselkimen n umaḍal.
Azeṭṭa n Tissist (World Wide Web / Web): Tim Berners-Lee isnulfa-d Web, i yerran talɣut tezmer ad ttwakcent s wudem fessusen s yiminigen.
Aselkim n Ufus d Tilifunat: Aselkim yuɣal am uceṛṛun, yezmer ad yili deg ljib n useqdac.
7. Tallit Tatrart: Asigna, Isefka Imeqqranen d Tigzi Taragmawant (2010 - Ass-a)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ass-a, tasenselkimt tuɣal d tussna i ibeddlen amaḍal s wudem ur nettwaḥsab ara:
Tasenselkimt n Usigna: Isefka ur ttwakelsen ara kan deg uḍebsi adigan, maca deg yiqeddacen inmeqqranen (Asigna / Cloud).
Isefka Iṭṭuqqten (Big Data): Iselkimen imeqqranen zemren ad sferken tasmekta(tanecta) tameqqrant n yisefka am wid ur nettwasemḍen ara.
Tigzi Taragmawant: Tamacint mačči kan tettaselkam tiludna, maca tlemmed seg yisefka. S useqdec n Izeḍwa n Iṛununen d Ulmad Awurman, iselkimen zemren ad arun, ad mmeslayen, yerna ad frun uguren isemlalen. Timudmiwin n Tmeslayt (LLMs ) Am ChatGPT neɣ Claude, i yessawḍen ad mmeslayen tutlayin n yemdanen, am Teqbaylit (s umhaz i la yettilin s yikuṛpisen n tutlayin timecṭaḥ).
Iḥricen d iferdisen igejdanen n uselkim
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Arrum
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Arrum d igmanen iɣaranen (physiques) n uselkim i nezmer ad ten-nwali neɣ ad ten-nnal. Gar yigmanen-a, ad naf:
Asekkar (CPU): D allaɣ n uselkim. Netta i yettsekkaren isefka, i yettselkamen tinaḍin, u i yessuffuɣen agmuḍ.
Takatut: D amkan anda yettwaḥerrez usekker i yimal. Tettwabḍu ɣer sin n yigezda:
Takatut tuddirt (RAM): D takatut i yettxeddemen kan mi ara yili uselkim yecɛel. Tettwasefk i usekkar akken ad yessukel isefka s urured.
Takatut tugrist (ROM): D takatut yettwaɣersen, ur tettbeddil ara, tettaǧǧa aselkim ad yekker (amorçage / awel) mi ara tecɛelḍ trisiti ɣer uslkim.
Ibenkan: D ibenkan n wekcam d tuffɣa:
- Anasiw: I usekcem n yisekkilen d wawalen.
- Tamumedt / Taɣerdayt: I usenked d umutti n teḥnaccaṭ ɣef ugdil.
- Agdil: Allal n ubeggeḍ i yisekkilen, tugniwin, d yisnasen.
- Aḍebsi / Tasfift: I uḥraz n isefka i yimal.
Aseɣẓan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Aselkim mebla aseɣẓan, am tmacint mebla ṛṛuḥ. Aseɣẓan d tugna n yihilen d tinaḍin i yettmududen i usekkar amek ara yexdem.
Anagraw n wammud: D aseɣẓan agejday (am Windows, Linux, macOS) i yessefraken arrum, takatut, d yibenkan, u i yeldin tawwurt i yisnasen akken ad xedmen.
Isnasen: D iseɣẓanen i wemdan (aseqdac). Am usekker n weḍris, unuɣ, neɣ imesli.
Ahil: D azrir n tinaḍin yuran s tmeslayt n usihel i uselkim.
Izeḍwa d Internet
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Aselkim ma yella weḥd-s ur yesɛi ara azal amuqqran am wass-a. S uzeṭṭa, iselkimen myuqqnen i usemmeskel isefka.
Aqeddac: D aselkim amuqqran, i yettmuddun isefka neɣ tanfiwin i yiselkimen nniḍen (imsaɣen) deg uzeṭṭa.
Iminig: D asnas i yettaǧǧan aseqdac ad inig deg yisebtar n Web.
Asigna (Cloud): Ass-a, isefka ur ttwakelsen ara kan deg uḍebsi n uselkim, maca ttwakelsen deg yiqeddacen imeqqranen i wumi nessawel "Asigna".
Taɣellist Tasenselkamt
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg umaḍal umḍin, isefka d ayen ɣlayen s waṭas. Ilaq ad ten-nḥrez seg tuggziwin.
Awgelhen: D tarrayt n uselket n telɣa ɣer wawal uffir s useqdec n tsarut , akken ur ten-yettwali ara win ur nesɛi ara azref.
Anfafad / Avirus (Virus): D aseɣẓan n ddiri i yettbeddilen tkli uselkim war tafrit n uqeddac, i yettakeren isefka, neɣ i yessewḥalen anagraw.
Tanezgert taɣelsant / aɣrab aɣellsan (Firewall): I uḥraz n uzeṭṭa seg yinekcamen ur nesɛi ara azref.
