Aller au contenu

Adam Smith

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Adam Smith
Erreur Lua dans mw.lua à la ligne 656 : invalid value (nil) at index 1 in table for 'concat'.
Tameddurt
TalalitKirkcaldy (fr) Suqel, Yunyu 1723
TaɣlentBriṭanya Tameqrant
LmutIdinburg, 17 Yulyu 1790
Ideg n uẓekkaCanongate Kirkyard (fr) Suqel
Tawacult
Baba-sAdam Smith
Yemma-sMargaret Douglas
Tiɣri
Alma materUniversité de Glasgow (fr) Suqel
Balliol College (fr) Suqel
Aswir n teɣriLegum Doctor (fr) Suqel
Thesis directorFrancis Hutcheson (fr) Suqel
TutlayinTaglizit
Amahil
Amahiléconomiste (fr) Suqel, auteur ou autrice de non-fiction (fr) Suqel, afelsuf, amaru, Aselmad n tesdawit, moraliste (fr) Suqel, éditeur ou éditrice (fr) Suqel d économiste (fr) Suqel
Ideg n umahilSkutlanda
ImɛellmenUniversité d'Édimbourg (fr) Suqel
Université de Glasgow (fr) Suqel  (1751 -  1763)
Important worksThéorie des sentiments moraux (fr) Suqel
Recherches sur la nature et les causes de la richesse des nations (fr) Suqel
Prizes
Influenced byFrançois Quesnay
MembershipTkebbanit Tageldant
Royal Society of Edinburgh (fr) Suqel
The Select Society (en) Suqel
The Poker Club (en) Suqel
Taflest
Asɣandéisme (fr) Suqel


Adam Smith (ilul deg yunyu 1723 deg Kirkcaldy – yemmut ass n 17 yulyu 1790 deg Edinburgh) d afelsuf d umsadmas askusi. Yettwaḥsab d yiwen gar yirgazen imeqqranen n Tallit n Tafat n Skusya, yerna d netta i d « Baba n tdamsa tatrart » akked tlibiralit tadamsant.

Amur ameqqran n tmahilt-ines yebna ɣef tesleḍt n wamek tebded tmetti, amek leḥḥun yigadazen (ulzuzen), d wamek i d-tettili tbaɣurt deg yiɣlanen. Sin n yidlisen-is imeqqranen d Tiẓri n Yiḥulfan Imadwanen (1759) akked Tazrawt ɣef Ugama d Yisragen n Tbaɣurt n Yiɣlanen (1776, i yettwassnen s yisem aḥerfi: Tabaɣurt n Yiɣlanen).

1. Tameddurt

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

1.1. Temẓi d Tezrawin

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Adam Smith ilul deg temdint n Kirkcaldy deg tmurt n Skusya. Baba-s (i yesɛan yisem-is daɣen Adam Smith) yella d amsenqad n tedwant, yemmut kra n wayyuren kan uqbel talalit n mmi-s. D yemma-s, Margaret Douglas, i t-id-yessekren.

Deg useggas n 1737, mi yesɛa 14 n yiseggasen deg leɛmer-is, yekcem ɣer Tesdawit n Glasgow iwakken ad iɣer tafelsafit tuzzmant (tamuralit) s ddaw n tmehla n ufelsuf Francis Hutcheson. Deg useggas n 1740, ikemmel tezrawin-ines deg Tesdawit n Oxford (deg Balliol College).

1.2. Tikli Tussnant

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg 1748, yebda yettak-d isaragen deg Edinburgh ɣef tsekla d tesnukyist. Deg 1751, yuɣal d aselmad n tesnukyist deg Tesdawit n Glasgow, sin akin deg 1752, yeṭṭef amkan n uselmad n tflasuft tuzzmant.

Gar 1764 d 1766, yunag ɣer Fransa d Taswist am umɛellem n Buccleuch. Dinna yemlal d yifelsufen d yimsadmasen imeqqranen n tallit-nni, gar-asen Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, François Quesnay, d Anne Robert Jacques Turgot (wid iwumi qqaren Ifizyukraten). Inig-a yefka-as tagnit ad yernu ad yessegri tikta-s ɣef tdamsa.

2. Tiẓriwin d Tikta Tigejdanin

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

2.1. Tiẓri n Yiḥulfan Imadwanen (1759)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg udlis-a (The Theory of Moral Sentiments), Smith yefka-d tamawalt d tesleḍt talqayt ɣef wamek yettxemmim umdan deg tmetti. Yebna tiẓri-ines ɣef tmiḍrant n « tinezt » neɣ « aɣiḍi » (sympathy/empathy): yeqqared d akken amdan, ɣas akken yezmer ad yili d anassaf, yesɛa deg ugama-s lḥir d uɣiḍi i t-yejjan ad iḥulf s lferḥ neɣ s lqeṛḥ n wiyaḍ. D aya i d lsas n teɣdemt d useddu n tmetti.

2.2. Tabaɣurt n Yiɣlanen (1776)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Adlis-a (An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations) yettwaḥsab d lsas iɣef tebna tussna n tdamsa tatrart. Deg-s, Smith yerra mgal tiẓriwin tiqburin n Tmerkantilit (Mercantilisme), i yeqqaren d akken tabaɣurt n tmurt tbedd ɣef wureɣ d uẓref i tesɛa. Smith yessken-d d akken tabaɣurt tekkad seg ufares d umahil n yal ass.

Abeṭṭu n Umahil

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Smith yefka-d amedya mucaɛen ɣef tfabrikt n imessaken: ma yella yiwen n uxeddam weḥd-s ixeddem imessaken, ur yezmir ara ad d-yexdem ula d 20 deg wass; maca ma yella umahil yebḍa ɣef ddeqs n yixeddamen (wa igezzem tanga-s, wa ittceddu, wa yessrusuy aqerruy), zemren ad d-farsen d luluf n imessaken deg wass. Abeṭṭu n umahil yesnernay tafarest d tbaɣurt.

Afus Uffir

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

D yiwet gar tmiḍranin timiranin n Smith. Yeqqared d akken yal amdan mi ara yexdem i lfayda-ines(neɣ ɣef inekniyen-ines) s wudem udmawan, yettawi-d bla ma yeẓra lfayda i tmetti meṛṛa. Am wakken yella yiwen n « wfus uffir » i d-yezzuzuren talwit d useddu yelhan gar yigadazen(ulzuzen) war ma yella wenct-a deffir-s tmurt neɣ awanek.

«Mačči seg lmziya n ugezzar, n win ixeddmen lbirra neɣ umseɣrum(axebbaz) i nettṛaǧu imensi-nneɣ, wanag s telha d useḥbiber i fkan i tanfiwin-nsen(nnfeɛ-nsen).»

Tamlilt n Uwanek

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ɣas akken yettwaḥsab d bab n ugadez ilelli, Smith ur yugin ara akk Awanek. Yenna-d awanek yessefk fell-as ad iqabel kraḍ n yiswiyen igejdanen:

Astan d tɣellist: Aḥader ɣef tmurt mgal imnekcamen.

Taɣdemt tunsibt: Aḥader ɣef yizerfan gar yiɣermanen.

Lebni d usefrek n wayla azayez: Aṣeggem n yiberdan, taredsa, d uselmed amezwaru, d ayen ur zmiren ara yimdanen ad t-xedmen s lfayda tamsadurt.

3. Tazrirt-is d Tgemmi

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tikta n Adam Smith d tid i ibeddlen udem n umaḍal atrar. D netta i yessersen lsas i tesnaktiwin titrarin n tdamsa:

D lsas n tlibiralit taklasikit.

Yefka-d amur ameqqran i yimusnawen n tdamsa i d-yusan deffir-s, am David Ricardo, Thomas Malthus, John Stuart Mill, ula d Karl Marks (deg tesleḍt n wazal n umahil).

Adlis-is yuɣal d ttawil deg usnerni n tegrawla tamgurant deg Tgelda Yedduklen d Turuft s umata.

4. Idlisen Igejdanen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

1759: The Theory of Moral Sentiments (Tiẓri n Yiḥulfan Imadwanen).

1776: An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (Tabaɣurt n Yiɣlanen)[2].

1795: Essays on Philosophical Subjects (Imagraden ɣef Yisental Ifelsufiyen – yeṭṭef-d uffuɣ deffir tmettant-is).