Vladimir Lenin

Vladimir Ilitch Oulianov, win i wumi qqaren s yisem azayez Lenin, d yiwen seg yirgazen n tsertit, agrawliw, ameẓray asertan ameqran i ibeddlen udem n umaḍal deg lqern wis 20. D netta i d aqerru agejdan n tgrawla n Tuber 1917 deg Rusya, yerna d amezwaru i yessersen lsas n uwanek amaynut: Tadukkli n Tegdudiwin Tisuvyitiyin. Tasnaktit-is, i wumi qqaren Talinit, tefka udem amaynut i temsalt n umennuɣ n yimɣiden mgal anagraw amsihran d temnekda.
Temeddurt-is tamezwarut d usegmi
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ilul deg wass n 22 Yebrir 1870 deg temdint n Simbirsk deg Rusya. Babas yella d amasay deg taɣult n usegmi, yerna d amdan yettwassnen s tezmert-is d uqader-is i tmussniwin. Ma d gma-s ameqran Alexander, yella d ameɣnas yettikki deg yimussuyen isertiyen i yessawalen ad ssufɣen Agellid Alexandre III seg udabu. Alexander yettwanɣa, d ayen i yessersen lxiq d lhemm deg wul n Vladimir, yerna yefka-as afud akken ad yekcem s tmerna deg ubrid n umennuɣ asertian.
Yekcem ɣer tesdawit akken ad yezrew tussna n usaḍuf, maca imi yella yettikki deg yimussuyen n yimɣiden, ssufɣen-t seg tesdawit. Ɣas akken, yessaweḍ ad yawi agerdas-is n usaḍuf, yerna yuɣal d amastan. Maca tussna n umussu amarksi d tameskant n tmetti i yessawḍen udem-is s amur ameqran.
Asaka asertan, anfay, d tmuɣli n Tlinit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Seg useggas n 1893, Lenin yettwanfa srid ɣer Saint-Petersburg, yebda yeṭṭafar yernu yeqqar idlisen n Karl Marks d Friedrich Engels. Yeqbel s tidet d akken taserkemt n yimɣiden d ixeddamen d netta i d lsas n lebni n tegrawla.
Abbaẓ d Unfay: Deg useggas n 1895, yettwaṭṭef sɣur tmsulta n utsar(agellid n rrus), dɣa yettwanfa ɣer temnaḍt n Sibirya i kraḍ n yiseggasen. Dinna i yuɣ tameṭṭut-is Nadejda Krupskaya.
Deffir mi d-yunfa Vladimir Lenin ɣer temdint n Saint-Petersburg deg useggas n 1893, yebda amennuɣ-is asertan s wudem uffir gar yixeddamen n luzinat, anda i d-yesbedd netta d kra n yigrawliwen nniḍen (gar-asen Yuly Martov) tarbaɛt tasertant umi semman « Tadukli n Umennuɣ i Weslelli n Tserkemt n Yixeddamen ». Tarbaɛt-a tella tessewjad asuffeɣ n yiwen n uɣmis agrawlaw n tuffra i wakken ad d-tessaki ixeddamen ɣef yizerfan-nsen yerna ad tessenfali tasertit taqesḥant mgal udabu n Utsar. Maca, uqbel ad d-yeffeɣ uṭṭun amezwaru n uɣmis-nni, tamsulta tasertant tuffirt n utsar (yettwassnen s yisem n Okhrana) twala tirmudt-nsen s tmentilt n yqeddacen-is. Deg yiḍ n 20 duǧember 1895, Lenin yettwaṭṭef s wudmawan (yettwabbeẓ) netta d waṭas n yimaslaḍen n ukabar.
Lenin yeqqim deg lḥebs (tazeqqa n useddu) n Saint-Petersburg azal n 14 n wagguren. Ɣas akken yella seddaw n tɛessast tameqqrant, ur yeḥbis ara tirmudt-is tasnaktat; yella yesseqdac Ileɣ(lḥebber) uffir (s uyefki) d wawalen uffiren deg yidlisen i d-ttawin yimawlan-is iwakken ad ikemmel tiririt d useddu n temsal n lbeṛṛa. Deg fuṛaṛ 1897, taɣdemt n utsar tḥekkem fell-as s kraḍ n yiseggasen n unfa ɣer temnaḍt taqesḥant n Sibirya, deg yiwet n taddart umi semman Chouchinskoïé (Shushenskoye) i d-yezgan deg temnaḍt n Yeniseysk.
Ɣas akken lḥala n tudert deg Sibirya tella d tasemmaṭ yerna d tin iɛezlen mliḥ ɣef umaḍal, Lenin yesseqdec tallit-nni n unfa iwakken ad yesnerni tussna-ines d tẓri-ines tamarksit. Deg useggas n 1898, terza-d fell-as ɣer Sibirya tmeddakkelt-is deg umennuɣ, Nadejda Krupskaya, i yettwabbeẓen ula d nettat; dinna i zewǧen s wudem azerfan iwakken ad ten-ǧǧen yiduba ad ddren deg yiwen n uxxam. Deg tallit-nni n usufeɣ, Lenin yura adlis-is afelsaf d udamsan amezwaru ameqqran umi isemma « Asnegmu n Temsihrit(Tkapitalit) deg Rrus » (Развитие капитализма в России), anda i d-yesbeggen s yimḍanen d usleḍ d akken timetti tarusit tebda tettaǧǧa tanemhizt taqburt n tfellaḥt, tetteddu srid ɣer temsihrit(tkapitalit) tamgurant, dɣa aya yefka-as ttbut d akken asmil(taserkimt) ameskari (ixeddamen) d netta i d taɣerfa tagejdant ara yesselḥun tagrawla i d-itteddun.
Mi tfukk tegnit-is n unfa deg Sibirya deg fuṛaṛ 1900, adabu n utsar yegdel fell-as ad yezdeɣ deg temdinin timeqqranin n Rrus. Imi i yebɣa ad ikemmel amennuɣ war ma teṭṭef-it tmsulta tikkelt nniḍen, Lenin yeffeɣ seg tmurt n Rrus deg unebdu n useggas n 1900, yebda tallit tamaynut n unfa agraɣlan deg Tuṛuft Tutrimt (Lalman, Legliz d Taswisrit). D tallit-a i d-yeldin tawwurt i usbeddi n uɣmis agrawlaw Iskra (« Ifeṭṭiwej ») d ussewjed n tsuddest ijehden n Ukabar Abulčivik.
Akabar Abulčivik: Mi d-yeffeɣ seg Sibirya deg useggas n 1900, Lenin yunfa ɣer Tuṛuft Tutrimt (Lalman, Legliz, Taswisrit). Yebda asuffeɣ n uɣmis i d-yessawalen i tegrawla umi semman Iskra (« Tifawt »).
Deg tallit n unfa-ines deg Tuṛuft Tutrimt (gar Munich, London d Genève), Vladimir Lenin yeqsed ad yesdukkel akk tirebbaɛ timarksiyin tirusiyin i yellan mfaṛaqent seddaw n yiwen n ukabar agrawlaw iğehden. I wakken ad yaweḍ ɣer yiswi-a, yesseqdec ayen yesbedd yakan netta d yimeddukkal-is (am Georgi Plekhanov d Yuly Martov) aɣmis uffir umi semman Iskra. Aɣmis-agi yella d allal agejdan n usedmer, n usnefli asnaktay d tuqqna n yizdayen gar tseddasin tagrawlawin i yessemlalayen ixeddamen d yinelmaden deg daxel n Rrus.
Deg useggas n 1902, Lenin yura yiwen n udlis asnaktay ameqqran umi isemma « D acu ara nexdem? » (Что делать?). Deg tektabt-a, yessegza-d tiẓri-ines ɣef wamek ilaq ad yebnu ukabar asertan: yettwali d akken asmil ameskari (ixeddamen) weḥd-s ur yezmir ara ad d-yesnulfu tamṣukt tanemlayt tummidt war ma tewweḍ-it-id seg berra, acku amennuɣ amguran n yixeddamen yettawi kan ɣer tsendikalit. Ihi, yenna-d d akken ilaq ad d-yili yiwen n ukabar n yigrawliwen imsaduren, i yebnan ɣef tseddi, tugrint iğehden d tlemmast tamagdayt (tadimuqṛatit)—anda i d-yettili umciwer d umeslay ilelli deg daxel n ukabar, maca ticki yettwaṭṭef rray sɣur tuget, ilaq akk imaslaḍen ad t-qeblen yerna ad t-snekren s wudem yesseddin.
Deg unebdu n useggas n 1903, Akabar Anmetti Amagday n Yixeddamen n Rrus (POSDR) yesselḥa agraw-is amatu wis sin deg Bruxelles sakin yunfa ɣer London. Deg ugraw-agi, tekker-d yiwet n tenmegla taqesḥant gar Lenin d umeddakkel-is Yuly Martov ɣef usaḍuf amezwaru n ukabar (ilugan n ukabar): Lenin yebɣa ad yerr tiwuriwin s wudem awizi neɣ amirew i yiɛeggalen (yal aɛeggal ilaq ad yettekki srid yerna s wudem amsadur deg yiwet n tsaddast tuffirt), ma d Martov yebɣa akabar ad yili s wudem ameccaq neɣ yerna ad yeqbel yal yiwen i d-yettaken tallalt ɣas ur yelli ara d agrawliw uffir.
Mi d-yewweḍ lweqt n tefrant ɣef tseqqamut talemmast d teẓrigt n uɣmis Iskra, tagrawt i yeḍfren Lenin tewwi tuget n tefranin, dɣa seg yimir-nni semman-asen Ibulčiviken (seg wawal arusi bol'chinstvo i d-yemmalen wid n tuget). Ma d tagrawt n Martov i yellan deg tdersi, semman-asen Imenčiviken (seg wawal arusi men'chinstvo). Bṭu-agi ur yeqqim ara kan d amgired n tmuɣli ɣef yilugan, maca yuɣal d taẓuni tasnaktayt talqayant: Ibulčiviken kran srid ɣer usedmer d tegrawla tamsekrit iwakken ad ṭṭfen adabu, ma d Imenčiviken tmuɣli-nsen tella tettheyyi abrid ameẓẓayan i tdiganin tidimuqṛatiyin tiburjwiyin uqbel tanemla.
Ihi deg useggas n 1903, deg useqqamu wis sin n Ukabar Anmetti Amagday n Yixeddamen n Rrus (POSDR), Lenin yebḍa akabar-nni ɣef sin:
- Ibulčiviken (Bolsheviks): Wid yebɣan akabar yeqseḥen n yigrawliwen yettheggin ad awḍen ɣer udabu.
- Imenčiviken (Mensheviks): Wid yebɣan abrid afessas d uheggi ameẓẓayan.
Ɣas akken llant kra n tegnatin n usemlili deg yiseggasen i d-yeḍfren, Lenin ikemmel lebni n tsuddest-is war aḥbas. Deg temlilit n Prague deg useggas n 1912, Ibulčiviken bḍan s wudem unṣib d Imenčiviken, dɣa sbedden akabar-nsen d aḥrur yerna iteddu deg unegmu deg tallit-nni akked iseggasen i d-ḍfren, d netta i yuɣalen d lsas igejdanen i Tegrawla n Tuber deg useggas n 1917.
Tagrawla n 1917
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg useggas n 1917, Tamnekda Tarusit tella tettwaɣ mliḥ s sebba n Ṭṭraḍ Amaḍlan Amezwaru, laẓ, d wuguren n tdamsa:
Tagrawla n Fuṛaṛ 1917: Agdud d yiserdasen kran mgal Utsar Nikulas Wis Sin, dɣa yeɣli udabu n utsar, tbedd yiwen n unabaḍ uɛḍil.
Deg tazwara n useggas n 1917, Tamnekda Tarusit tella deg yal addad(liḥala), rnu-as-d aɣelluy n tdamsa i d-yeglan s lexṣas ameqqran n weɣrum, laẓ d tneqqlebt gar yimezdaɣen n tmaneɣt Petrograd (Saint-Petersburg). Ass n 23 fuṛaṛ (8 meɣres deg teswast tatrart), deg Wass Agraɣlan n Tmeṭṭut, tullas tixeddamin fɣent-d srid ɣer yizenqan s yisuɣan n « Aɣrum d Talwit! ». Amussu-a yemɣer s lemɣawla mi d-rrnan fell-asen yixeddamen n luzinat, dɣa yeḍra-d usunded amatu (grève générale) i yerran tamdint akk amzun texla war irmuden.
Mi d-yefka Utsar Nikulas Wis Sin lameṛ i yiserdasen iwakken ad wten agdud s rṣas, teḍra-d yiwet n tkerwa tameqqrant: iserdasen ugin ad wten ɣef "igrawliwen", dɣa gullen ɣer yidis n yixeddamen yerna fkan-asen leslaḥ. Imi i iwala akk iɛessasen-is ǧǧan-t, Utsar Nikulas Wis Sin yettwaḥṛes armi i yexdem i yiman-isasegdel n udabu (yuǧǧa adabu) ass n 2 meɣres 1917, dɣa d taggara i d-yewwḍen i tenbaḍt n twacult n Romanov i yeṭṭfen tamurt ugar n kraḍ n leqrun.
Tagrawla-a n Fuṛaṛ tessebded yiwet n tegnit tasertant tameynut umi semman adabu aslig, anda i d-nnulfan sin n yiduba mgaraden:
Anabaḍ uɛḍil, i sbedden yiburjwiyen d wid n tmuɣli talibiralit deg useqqamu n Duma, yebɣan ad ikemmel ṭṭraḍ d wumuɣ adimuqṛati aburjwa.
Aseqqamu n Yisuvyaten n Petrograd (Soviet), i d-yemmalen srid taɣect d yiswiyen n yixeddamen d yiserdasen.
Ɣas akken Vladimir Lenin yella mazal-it deg unfa deg Tswisrit deg tallit-nni, ifhem s lemɣawla d akken anabaḍ uɛḍil ur yezmir ara ad yefk talwit neɣ ad yebḍu akal i yifellaḥen. Seg yimir-nni, yebda aheyyi n tuɣalin-is ɣer tmurt iwakken ad yesseqdec tagnit-a n udabu aslig i usedmer n usmil ameskari d useɣli n yiburjwiyen deg wayen ara yuɣalen d Tagrawla n Tuber.
Tuɣalin n Lenin: Deg yebrir 1917, Lenin yuɣal-d seg Taswisrit ɣer Saint-Petersburg (Petrograd) s tmacint i d-thegga Lalman. Yenna-d deg tefyirt-is tameqqrant (Tisumar n Yebrir): « Akk adabu ilaq ad yuɣal i yisuvyaten (iseqquma n yixeddamen d yiserdasen)! ».

Mi d-tewweḍ lexbaṛ n usedmer n udabu n utsar deg Tegrawla n Fuṛaṛ ɣer temdint n Zurich deg Taswisrit anda yella Lenin deg unfa, yeqsed ad yuɣal s lemɣawla ɣer tmurt-is iwakken ad yesselḥu amussu agrawlaw. Imi i yella Ṭṭraḍ Amaḍlan Amezwaru gar Rrus d Lalman, abrid yella yeqfel s yimenɣiyen; maca anabaḍ almani yeqbel ad yeǧǧ Lenin d yimeddukkal-is ad zegren tamurt n Lalman deg yiwen n unazaɣ n tmacint s wuldun (wagon plombé), acku imḍebbren ilmaniyen nwan d akken tuɣalin n Lenin ad texleq urway d war arkad deg Rrus, dɣa ad t-tessuffeɣ seg umgaru.
Ass n 16 yebrir 1917 (3 yebrir s teswast taqburt), Lenin yewweḍ-d s tmacint ɣer tɣsertt n Finland deg Petrograd. Dinna, mmugren-t-id luluf n yixeddamen, n yiselwayen n yisuvyaten d yiserdasen yerran yis-s tameɣra tagrawlawt. Deg wakud-nni kan, Lenin yuli ɣef yiwet n tkeṛṛust taserdasant yerna yefka yiwen n yinan iqesḥen, anda i d-yessawel srid ɣer ukemmel n tegrawla d uqbaḍ n udabu war ma steɛṛfen s Unabaḍ Uɛḍil.
Azekka-nni, Lenin yessegza-d tamuɣli-s tasnaktayt deg wayen umi semman « Tisumar n Yebrir » (Апрельские тезисы). Deg tsumar-a, Lenin yugi akk tallalt neɣ amtawa d Unabaḍ Amiran aburjwa, yesker-d snat n tenzayin tigejdanin i yuɣalen d alsas n umennuɣ: « Akken ma yella udabu i Yisuvyaten! » d « Talwit, Akal d Weɣrum! ». Yettwali d akken tagrawla ur ilaq ara ad tebded deg uswir aburjwa, maca ilaq ad tekcem srid deg tallit-is tanemlayt iwakken ad yili udabu seddaw tecḍat n usmil ameskari d yifellaḥen igellilen. Tuɣalin-agi d tisumar-a d nutenti i d-yefkan tikli tamaynut i Yibulčiviken, ẓẓant lsas i usedmer mgal anabaḍ uɛḍil d usewjed n Tegrawla n Tuber 1917.
Tagrawla n Tuber 1917: Deg yiḍ n 24 ɣer 25 tuber 1917 (s wazemz ajulyan), Ibulčiviken seddaw n tmehla n Lenin d Leon Trotsky ṭṭfen Tiɣremt n Tsegrest (Palais d'Hiver), dɣa sseɣlin anabaḍ amiran, sbedden anabaḍ asuvyati azduklan.

Deg taggara n unebdu d tazwara n wemwan n useggas n 1917, Anabaḍ Uɛḍil seddaw n Alexander Kerensky yufa-d iman-is seddaw n lḥers ameqqran s sebba n tririyin d lmutat deg Ṭṭraḍ Amaḍlan Amezwaru, laẓ deg temdinin, d tnekra n yifellaḥen deg tuddar. Vladimir Lenin, i yellan deg tuffra deg Finland deffir n wayyuren n Yulyu, yeqbel d akken tagnit tewjed s tidet iwakken ad ttili tnekra n yimrigen (s lesslaḥ) i tuṭṭfa n udabu. Deg yiḍ n 24 ɣer 25 tuber 1917 (6 ɣer 7 wember s teswast tagrigurit), s tmehla n Tseqqamut Taserdasant Tagrawlawt n Petrograd i yesbedd Leon Trotsky, Iserdasen Izeggwaɣen d yixeddamen yettwasselḥen ṭṭfen akk imeḍqan igejdanen n tmaneɣt war amenɣi ameqqran: tiqenḍyar, tiɣsar n tmacinin, azadur n tiligṛaf d Lbanka n Uwanak.
Mi d-yeffeɣ yisali n tiyita n lmedfeɛ seg uɣerrabu aserdasan umi semman Avrora (Aurore) deg wasif n Neva, yebda unṭag agrawlaw ɣef Tiɣremt n Tsegrest, adeg anda llan yimaslaḍen n Unabaḍ Uɛḍil. Deg yiḍ-nni kan, tiɣremt tettwaṭṭef, anabaḍ uɛḍil yeɣli s wudmawan, ma d Kerensky yerwel. Deg wakud-nni, Agraw Amatu wis Sin n Yisuvyaten n Rrus yesselḥa timlilit-is deg temdint, anda i d-yecrek Lenin s lferḥ ameqqran yerna yesseɣret d akken akk adabu yuɣal srid ɣer yifassen n yisuvyaten n yixeddamen, n yiserdasen d yifellaḥen.
Deg tegnit-nni tamezwarut n tenbaḍt, Lenin yesbedd sin n yinaḍen igejdanen: Anaḍ n Talwit, i d-yessawlen ɣer taggara n ṭṭraḍ d usebded n yimenɣiyen war assmaḥ neɣ asemmeskel n wakal, d Wanaḍ n Wakal, i yekksen akal seg yifassen n yimarkantiyen d tmezdayin iwakken ad tent-yebḍu ɣef yifellaḥen igellilen. Rnu ɣer waya, yettwasbedd Unabaḍ Asuvyati amezwaru umi semman Aseqqamu n Yineɣlafen n Ugdud (Sovnarkom) seddaw n tmehla n Vladimir Lenin. Tagrawla-a n Tuber tessebded awanak azduklan amezwaru deg umezruy amaḍlan, dɣa teldi tawwurt i ubeddel asnaktay ameqqran d yimenɣi aɣarim i d-yeḍfren.
Tanbaḍt d Usbeddi n Tdukli Tasuvyatit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Mi d-yeṭṭef adabu, Lenin yexdem aṭas n tnekkriwin d yiseggasen n usebded:
Amtawa n Talwit: Deg meɣres 1918, yestinya agatu n Brest-Litovsk d Lalman iwakken Rrus ad teffeɣ seg Ṭṭraḍ Amaḍlan Amezwaru.
Beṭṭu n Wakal: Yefka akal i yifellaḥen, yessemres igelluyen d lminat d wallalen ufares ddaw n ufus n uwanak.
Amgaru Aɣarim (1917–1922): Taserdast Tazeggwaɣt (i d-yesbedd Leon Trotsky) tennuɣ mgal Taserdast Tamellalt (wid yellan rrif n utsar d yimnekda) armi i rebḥen Ibulčiviken.
Tasertit Tadamsant Tamaynut (NEP): Deg useggas n 1921, deffir laẓ d yimenɣi, Lenin yefka tasertit tamaynut i tdamsa iwakken ad yeǧǧ kra n tnezzut d tfellaḥt tusligt ad d-tessali amur n tdamsa uqbel ad tuɣal akk d tanemlayt.
Asbeddi n URSS (1922): Ass n 30 duǧember 1922, Lenin yesbedd s wudem unṣib Tadukli n Tegdudiwin Tinemlayin Tisuvyitiyin.
Tasnakta: Talininit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Lenin yerna-d aṭas n tiktiwin timaynutin ɣer tefelseft tamarksit:
Akabar Amezdat: Yettwali dakken ixeddamen weḥd-sen ur zmiren ara ad ssiwḍen ɣer tefrit tagrawlawt war tallalt n ukabar azduklan ijehden.
Tasleḍt n Temnukda: Deg udlis-is, yessegza-d d akken tamnukda d aswir aneggaru n tfelseft usihri(takapitalit), anda timura timeqqranin ṭṭafent tiyaḍ s tnezzut d tezmert taserdasant.
Tadiktaturt n Umɣid: Yeqbel d akken awanak ilaq ad yili seddaw tecḍat n yixeddamen iwakken ad snegren asmil aburjwa uqbel ad tili tmetti war ismilen neɣ tisarkam (tazdukla tummidt).
Taggara n Tudert-is d Lwert
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Seg 1922, tazmert n Lenin tebda tettruḥu s sebba n tiyitiwin n iẓuran n wallaɣ (AVC) d tiyita n rṣas i t-iḥuzan deg useggas n 1918 (asmi i t-tewwet Fanni Kaplan).
Yura yiwet n tebṛat umi semman « Tira n Lenin », anda i d-yeḥder ɣef Juzef Stalin, yenna-d d akken Stalin qessiḥ mliḥ yerna ur ilaq ara ad yuɣal d aɣella amatu n ukabar.
Yemmut Lenin ass n 21 yennayer 1924 deg Gorki. Tafekka-ines tettwaḥrez (tettwasemres) deg Umeqber n Lenin deg Wadeg Azeggaɣ deg Musku, anda i tella ar ass-a. Deffir tmettant-is, d Juzef Stalin i yeṭṭfen adabu, yesnekker amussu yeqseḥen n usegmi d usemɣer n Tdukli Tasuvyatit.
Idlisen Igejdanen n Lenin
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]1902: D acu ara nexdem? (Что делать? / Chto delat'?)
1904: Yiwen n usurif ɣer zdat, sin ɣer deffir (Шаг вперёд, два шага назад)
1916: Tamnukda, d aswir afellay n usihri(tkapitalit) (Империализм, как высшая стадия капитализма)[12][16]
1917: Awanak d Tegrawla (Государство и революция)
1920: Tazdukla n uzelmaḍ, d aṭṭan n temẓi n tanemla (Детская болезнь «левизны» в коммунизме)