Uzzal
| Aferdis akruran | |
| Isefka | |
| Adu-smil n | asafar, métabolite primaire (fr) |
| Amur seg | iferdisen iwalanen wis 4, iferdisen n tegrawt tis 8 d Azara n usaka |
| Asemres | ferroalliage (fr) |
| Transcription API (fr) | ˈaɪərn |
| Amizi amdukel | empoisonnement au fer (fr) |
| Amesnirem neɣ amesnulfu | valeur inconnue |
| Azemz n usnirem | 5 millennium BCE |
| Azamul n uferdis | Fe |
| Taftart takrurant | Fe |
| SMILES canonique (fr) | [Fe] |
| Tawila taliktṛunant | [Ar] 3d⁶ 4s² |
| Asemyezwar amegnatikan | tamegantuzzalt |
| Anagraw n wekristal | cubique centré (fr) |
| Azamul n IMA | Fe |
| Issujay aṭṭan | anémie ferriprive (fr) |
| Yettubeggen s | tamegantuzzalt |
| Tamlilt n usebter | trace metal (en) |
Uzzal d uferdis akruran, uzamul-is (Fe). Uṭṭun-is abelkam 26. Yeṭṭafar amegganu awalan D, akken i d-izga ɣef yixef n iferdisen n tegrawt tis 8 di tfelwit tawalant. Yettusismel d yiwen seg yizaran n usaka. Imi yella s tuget deg umtiweg n tegnit s wazal n 32.1%, yezga-d deg usmil amezwar gar iferdisen s usekti ɣer tirẓi-ines takurant, deg wakud anda i d-izga deg usmil wisn kuẓ deg tuget n iferdisen ikruranen di tferkit n tegnit.
Amezruy
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]War tarurda, uzzal d yiwen seg yiferdisen imezwura i yessexdem wemdan deg tɣermiwin yemgaraden, acku llan yinzan seg tmehlin n twaɣza deg yideggan yemgaraden n umaḍal sbeyyinen-tt-d aya. Ɣas akken tiweɣziwin ayi drus-it s wassaɣ ɣer tweɣziwin n uzureɣ neɣ ɣer tweɣziwin yemmugen s yizaran ihaggaṛen am ureɣ d uẓref. Ahat acku uzzal ur yettwasxdem ara s tuget deg talliyin tiqdimin n umezruy, neɣ acku uzzal yettwaččay deg unzwu agrawi. Daya i yeǧǧan tuget n tsiway (tipyasin) yemmugen s wuzzan ad fnunt s uzray n waked.
Tuget deg ugama
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Uzzal (iron) d yiwen seg yiferdisen ikimawiyen (chemical elements) i yellan s waṭas deg Tegnit (Earth). Yettak azal n 32% seg uzal n Tegnit (Earth's mass), s waya d yiwen seg yiferdisen igejdanen i yellan deg tneɣruft n Tegnit. Tuget tameqqrant n wuzzal tella deg yiɣes n Tegnit (Earth's core), anda yettwaxleḍ ladɣa akked nikel (nickel).
Deg tferkit n Tegnit (Earth's crust), uzzal yettili s wazal n 5% seg uzal-is. D aferdis wis kuẓ s tuget (fourth most abundant element) deg tferkit, deffir uksijin (oxygen), silisyum (silicon) akked aluminyum (aluminium). Gar yikruren (metals), uzzal d wis sin s tuget deg tferkit n Tegnit, deffir aluminyum.
Deg ugama, uzzal ur yettwaf ara s waṭas deg talɣa tilellit, i yettwassnen s yisem uzzal adigan (native iron). Aya yekka seg tanezzayt takimawit (chemical reactivity) n wuzzal, imi yettemyawan s fessus akked uksijin akked yiferdisen-nniḍen. S waya, yettili s tuget deg talɣa n uksiden n wuzzal (iron oxides), isulfiden (sulfides) neɣ ikarbunaten (carbonates).
Gar yimineralen (minerals) igejdanen i yesɛan uzzal llan hematit (hematite, Fe₂O₃), magnetit (magnetite, Fe₃O₄), goetit (goethite, FeO(OH)), siderit (siderite, FeCO₃) akked pirit (pyrite, FeS₂). Hematit akked magnetit d gar yiẓuran n wuzzal (iron ores) i yettwasqedcen s waṭas deg tamguri (industry) i wakken ad d-yettwakkes uzzal.
Tuget n wuzzal deg daxel n Tegnit tettusegza s usmizzwer anmeɣran (planetary differentiation). Deg tallit tamezwarut n usnulfu n Tegnit, mi tella teḥma aṭas, yiferdisen iẓayanen am uzzal akked nikel ɣlin ɣer daxel n Tegnit. Yiferdisen fessusen ugar qqimen deg umantel n Tegnit (Earth's mantle) akked tferkit n Tegnit (Earth's crust). Aya i yerran yiɣes n Tegnit ad yesɛu tuget tameqqrant n wuzzal.
Uzzal yella daɣen deg yimeteuriten (meteorites), ladɣa deg wid yesɛan s waṭas uzzal akked nikel, i yettwassnen s yisem imeteuriten n wuzzal (iron meteorites). Deg wakal (soil), tuget n wuzzal tettbeddil ilmend n tuddsa tajiyulujit (geological composition) n temnaḍt. Uksiden n wuzzal (iron oxides) zemren ad fken i wakal ini azeggaɣ, aqahwi neɣ awraɣ-aqahwi.
Uzzal yella daɣen deg yiɣallen imuddiren (living organisms). Deg yiɣersiwen akked yimdanen, d aferdis agejdan deg himuglubin (hemoglobin), i yettawin uksijin (oxygen) deg idammen. Deg yimɣan, uzzal ilaq i waṭas n yimahilen n umitabukizm (metabolism).
S umata, uzzal d aferdis i yellan s tuget tameqqrant deg Tegnit, maca tuget-is ur tettwazal ara kifkif deg yal aḥric. Yella s waṭas deg yiɣes n Tegnit (Earth's core), ma deg tferkit n Tegnit (Earth's crust) yettili s wazal n 5%, ladɣa deg talɣa n yimineralen akked uksiden.