Aller au contenu

Talibiralit

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Azamul n tlibiralit, asuneɣ n teftilt iceɛlen.

Talibiralit (s tefransist: libéralisme, seg tlatinit liberalis « yerzan win yellan d ilelli ») d tasnakta tasertant, tafelsafit d tdamsant i d-yebnan ɣef wazal amezwaru n tlelli tudmawant d usbaḍi (aḥuddu) n udabu n uwanak. Talibiralit tettwali d akken yal amdan ilul-d yesɛa izerfan igamanen ur izemren ad ttwaksen neɣ ad ttili tlisa n izerfan-a fell-as, gar-asen azref ɣer tudert, azref ɣer tlelli, azref n wayla uslig d tgda sdat n usaḍuf.

Deg umezruy atrar, talibiralit tefka-d tanaṣlit i tsuddwin timagdayin titnarin, ladɣa s useddu n tugdut tamendawt, beṭṭu n yiduba, agadaz ilelli deg tdamsa, d umennuɣ mgal adabu aɣrudan d umyezwer illeli. Ɣas akken llant deg-s ddeqs n tmuɣliwin yettemgarraden (am tlibiralit taklasikit, talibiralit tanmettit, neɣ talibiralit tamaynut), tigejdit tamezwarut i tent-yezdin d afrag n tlelli n yal amdan mgal tussda n yiduba d tmetti.

1. Tigejda d Yenzayen Igejdanen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

1.1 Aterras d wazal n umdan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Talibiralit tebna ɣef umenzay n uterras. Deg tmuɣli-a, amdan (s wudem aterras) d netta i d aferdis agejdan n tmetti; mačči d agraw, d taqbilt, neɣ d awanak i yesɛan azal fell-as. Talibiralit teqqar d akken timetti ur telli ara d amud yugaren imdanen i tt-id-yesbedden, maca d tayunt n yimdanen ilelliyen i d-yellan i uselḥu n lfayda-nsen d temsetlelt-nsen. Ɣef waya, yal tamussni neɣ asaḍuf ilaq ad yerr azal amezwaru i tlelli n umdan.

1.2 Tilelliyin talsanin d yizerfan n wemdan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ilibiraliyen tteqqnen tilelli ɣer yizerfan igamanen i yesɛa umdan seg wasmi ara d-ilul:

Tilelli n tikti d umeslay: Azref n umdan ad yini, ad yaru, ad d-yessider tiktiwin-is bla ma yugad aḥbas neɣ tadrest sɣur unabaḍ.

Tilelli n usɣan d tflest: Beṭṭu gar uwanak d usɣan (talakt), akken yal yiwen ad iḍfer ddin i as-yehhwan neɣ ur yetteḍfar ula d yiwen.

Tilelli n timlilit d tdukli: Azref n uheyyi n yikabaren isertanen, tidukliwin d tneɣmasin tilelliyin.

Tilelli n umussu: Azref n useddu d unig seg yiwet n temnaḍt ɣer tayeḍ bla asentel n lbaṭel.

1.3 Awanak n uzref d tgda sdat n usaḍuf

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Awanak deg tmuɣli talibiralit mačči d amesbaṭli. Ilaq ad yili d awanak n uzref:

Ulac yiwen (ama d agellid, d aselway, neɣ d aɣerman aḥerfi) yellan sennig n usaḍuf.

Tagda sdat n usaḍuf: Isuḍaf ttwasersen akken ad ḥudden akk iɣermanen s yiwen n lqis, bla tameḥyaf yerzan tawacult, idles, tutlayt, ini n uglim, neɣ asɣan.

Isuḍaf ur d-ttasen ara akken ad ḥettmen tikli ɣef medden, maca d tilisa i useḥbiber ɣef tlelli n yal yiwen akken ur tettxuccu ara tilelli n wayeḍ.

1.4 Beṭṭu n yiduba

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Akken ad ttwaḥrez tmetti mgal tasnareft (neɣ tadankit), talibiralit tebna ɣef umenzay n beṭṭu n yiduba i d-yessegza Montesquieu:

Adabu amesḍaf: D agraw n yimazanen (amni) i d-yettwafen sɣur uɣref akken ad sersen isuḍaf.

Adabu amselkam: D anabaḍ i yesseqdacen isuḍaf yerna yessefray tikli n tmurt.

Adabu aɣedman: D inezzurfa n teɣdemt yellan d ilelliyen ɣef sin n yiduba-nniḍen, akken taɣdemt ur tetteqqil ara d allal deg ufus n wid iḥekkmen.

1.5 Azref n wayla uslig

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ayla uslig d tigejdit tamezwarut deg tlibiralit. John Locke yenna-d d akken ayla n umdan d afris seg umdan s timmad-is: ticki amdan yexdem akal neɣ yefka aɣbel d leɛtab i tfarest n kra, ayla-nni yettarra-t d azref-is uslig. War ayla uslig, ur tezmir ara ad tili tlelli tasertant neɣ tadamsant, axaṭer anabaḍ aɣrudan izemmer ad yeṭṭef aɣerman seg tɛebbuṭ-is.

2. Amezruy n Tlalit n Tlibiralit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

2.1 Tallit n Tafat (Tasuta tis 17 d tis 18)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Talibiralit tlul-d deg Turuft deg yiwet n tallit ideg llan yigelliden ḥekmen s tezmert tamagdezt, tella daɣen teglizt tamezdayt teṭṭef akk tudert n yemdanen. Imuziren imezwura n tikti-a nnan-d d akken adabu mačči sɣur Rebbi i d-yekka, maca s umtawa neɣ agatu anemmetti gar yemdanen ilelliyen.

Amusnak agliz John Locke (1632–1704) yettwaḥseb d bab n tlibiralit tatrart. Deg udlis-is Sin n Yiḍrisen ɣef Unbaḍ Aɣarim (1689), yessegza-d d akken aselway neɣ agellid yella kan akken ad iḥrez izerfan n ayla, tudert d tlelli; ma yella yerẓa agatu-a, aɣref yesɛa azref ad t-iqelleɛ.

2.2 Tigrawliwin timagdayin timezwura

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tikta talibiraliyin uɣalent d tigawin deg tgara n tasuta tis 18:

Tagrawla Tamarikanit (1776): Talalit n Tmunent n Yiwanaken Yeddukklen d Tamendawt n 1787 sbeddent tagduda tamezwarut i d-yesseqdacen beṭṭu n yiduba d tebzert n yizerfan n umdan.

Tagrawla Tafransist (1789): Tasreḥt neɣ ulɣu n Yizerfan n Wemdan d Uɣerman (1789) yebna-d tamuɣli tasertant n umaḍal s tenfalit talibiralit: « Imdanen llan-d d ilelliyen yerna d igdawanen deg yizerfan ».

2.3 Tasuta tis 19 d unnerni n usihri

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg tasuta tis 19, tagrawla tamgurant terna ffeḥ deg Umaḍal Ataram. Talibiralit tuɣal d tadra i uselḥu n tedamsa tamgurant s ubrid n temguri, asihri, d usefrek n ugadaz(ssuq) s war anekcum n uwanak. Tallit-a tessen daɣen amennuɣ ɣef tlelliyin tiɣarimin, tukksa n waklan, d ulday n ufran azayez.

3. Tiɣula n Tlibiralit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Talibiralit tebḍa ɣef kraḍt n tɣula tigejdanin i yettemcadan:

                          ┌───────────────────────────┐
                          │   TALIBIRALIT TATRART     │
                          └─────────────┬─────────────┘
                                        │
         ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
         ▼                              ▼                              ▼
┌───────────────────┐        ┌───────────────────┐        ┌───────────────────┐
│  TASERTANT        │        │   TADAMSANT       │        │   TAFELSAFIT      │
│  - Tugdut         │        │  - Agadaz ilelli  │        │  - Aterras        │
│  - Awanak n uzref │        │  - Ayla uslig     │        │  - Talakt         │
│  - Izerfan n umdan│        │  - Amsenfel ilelli│        │  - Tilelli n tedmi│
└───────────────────┘        └───────────────────┘        └───────────────────┘

3.1 Talibiralit tasertant

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Talibiralit tasertant d tin i d-yessuturen anagraw n tugdut talibiralit:

Tamendawt: Tettgalla d akken taseddarin n udabu sɛant tilisa ur zmirent ad ɛeddint fell-asent.

Amaget-akabar: Tilelli n tlalit n yikabaren yemxallafen akken ad ilint tefranin timagdayin d tidet.

Afrag n tidersiwin: Deg tugdut talibiralit, agraw n tigti ur yesɛi ara azref ad yeqheṛ tidart neɣ tidersiwin (minorités) ɣas ulamma yesɛa tuget deg tifranin/yifranen.

3.2 Talibiralit tadamsant

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tadamsa talibiralit tebna ɣef umenzay n useddu n tedamsa s tezmert n ugadaz d tfarest tusligt:

Agadaz ilelli: Isumren d usuter d nutni i d-isbaduyen ssuma n sselɛa d uxeddim, mačči d awanak.

Temsizzelt tilellit: Temsizzelt ger tkebbaniyin tettak amkan i usider n ssuma d usali n tɣara.

Amsenfel ilelli: Tukksa n tlisa d tewsitin ɣef sselɛa i d-yettɛeddin ger tmura deg umaḍal.

Asenɣes n tiwsiyin d unekcum n uwanak: Ilibiraliyen ttwalin belli ma yella uwanak yeqqim kan deg yiswiren igejdanen (taɣellist, taɣdemt, taredsa), tadamsa ad ternu s lemɣawla.

3.3 Talibiralit tafelsafit d tmettit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ɣer yidis asertan d udamsan, tella tlibiralit yeffɣen ɣer tmetti d tefelsafit:

Tilelli n tedmi: Yal amdan yesɛa azref ad yexdem anadi afelsafi, tussnan, neɣ amezruyan s war ma teṭṭef-it tmuɣli tanasayt akked tadiyanit neɣ tugdi seg udabu.

Tamuzzut (Tolérance): AQbal n umgired gar yemdanen deg tmetti. Voltaire yura: « Ur ddiɣ ara deg tikti-ik, maca ad fkeɣ tarwiḥt-iw akken ad tizmireḍ ad tt-id-tiniḍ ».

Tudert tudmawant: Awanak ur yesɛi ara azref ad ikecmen deg tudert n yal ass n uɣerman (zzwaǧ, lecɣal usligen, tiseddarin n tudert).

4. Isurifen d Yidisan n Tlibiralit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Asurif Imusnawen igejdanen Tamuɣli ɣef Uwanak Tamuɣli ɣef Tdamsa
Talibiralit Taklasikit John Locke, Adam Smith Awanak aɛessas, aḥuddu n tlelli d wayla kan Agadaz ilelli s war anekcum, amsenfel ilelli
Talibiralit Tanmettit J.S. Mill, John Rawls, Keynes Awanak yessefk ad yili d amastan, ad yefk tagda n tegnatin Agadaz ilelli s useddu n ufrag anemmetti (asgmi, tadawsa)
Talibiralit Tamaynut Friedrich Hayek, Milton Friedman Asenɣes alemmas n tedbelt, asenger n tkebbaniyin tizayezin Aslelli ummid, aselgi (privatisation), tiwsiyin drus
Talibirtarit Robert Nozick, Murray Rothbard Asenɣes n uwanak ar cwiṭ maḍi (neɣ tukksa-ines s lekmal) ayla uslig imserreḥt, ulac tawsi, ulac asaḍuf d ilugan

4.1 Talibiralit taklasikit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tlul-d deg tasuta tis 18 d tis 19. Tbedd ɣef tikti n « uwanak aɛessas » (État gendarme): awanak yesɛa kan kraḍ n tmasiyin:

Aḥuddu ɣef tmurt mgal yicenga n beṛṛa (iserdasen).

Aḥuddu ɣef tɣellist d lehna n daxel (tamsulta).

Asemres n teɣdemt d useddu n yisuḍaf (tinezrfin).

Deg unnar adamsan, teṭṭef deg wawal afransis yettwassnen: « Laissez faire, laissez passer » (Eǧǧ ad iɛaddi, eǧǧ ad yexdem).

4.2 Talibiralit tanmettit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tekker-d deg taggara n tasuta tis 19 d tezwara n tasuta tis 20, asmi i d-banen wuguren n lihanna n ixeddamen (lḥif n wugdud) d unnerni n tserkam n yixeddamen. Ilibiraliyen inmettiyen nnan-d d akken tilelli tasertant d tin yellan d tilemt ma yella umdan ur yesɛi ara ayen ara yečč, asgmi, neɣ tadawsa:

Yessefk uwanak ad d-yerr tagda n tegnatin.

Tettqabal axeddim s uselmed baṭel, afrag n tdawsa ara yilin yettwaḍmen, d tallelt n yigellilen bla ma yerreẓ umenzay n ugadaz ilelli.

Amusnak alemmas deg wannar-a d John Rawls s udlis-is Tiẓri n Teɣdemt (A Theory of Justice, 1971).

4.3 Talibiralit tamaynut (Néolibéralisme)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Teffeɣ-d deg yiseggasen n 1970–1980 mgal tasertit takeynizit (keynésianisme) d tkellit n uwanak deg tdamsa[9]. Imsunɣen-is am Milton Friedman d Friedrich Hayek nnan-d d akken acqirrew n uwanak deg uselḥu n ssuma neɣ atig yegr-d tazɣent d tnerni n tuffut (inflation).

Tikta-agi uɣalent d tisertiyin tunsibin deg tallit n Margaret Thatcher deg Legliz d Ronald Reagan deg Yiwanaken Yeddukklen:

  • Aselgi (privatisation) n tkebbaniyin n uwanek/ddula.
  • Asider n tiwsiyin ɣef yisihranen d tkebbaniyin.
  • Tukksa n yisuḍaf i ikebblen agadaz adriman d temguri.

4.4 Talibirtarit (Libertarianisme)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

D aswir ameqqran yeffɣen ɣer yiri maḍi deg tlibiralit. Ilibirtariyen ḥesben d akken tawsi d tukerḍa, yerna awanak d amcum i yessefk ad yettwanɣes ar tlisa timecṭuḥin maḍi (Minarchisme) neɣ ad yekkes s lekmal akken ad d-teqqim tdamsa kan d ayla uslig s wudem ummid (Anarcho-capitalisme).

5. Imusnawen Igejdanen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

John Locke (1632–1704): Amusnaw aglizi, yettwaḥseb d amezwaru i d-yefkan llsas n yizerfan igamanen (tudert, tilelli, ayla) d umtawa aɣarim.

Montesquieu (1689–1755): Amusnak afransis, bab n tektit n uferreq d usnefli n yiduba (amesḍaf, amselkam, aɣedman) akken ad ttwaḥebsen wid yebɣan ad d-afen adabu anesbaɣur.

Adam Smith (1723–1790): Bab n tussna tadamsant tatrart. Deg udlis-is Ayla n Yiɣerfan (1776), yessegza-d tamuɣli n « ufus uffir » : mi ara yexdem yal amdan ɣef lfayda-ines tudmawant, d ayen i d-yettawin lfayda i tmetti s umata.

Alexis de Tocqueville (1805–1859): Amusnak afransis i d-yuran ɣef tugdut deg Marikan, yesseqdec taɣdemt d umgired gar tlelli d tgda, yerna yeldi tiṭ ɣef umihi n « tadankit n tuget(tigti) ».

John Stuart Mill (1806–1873): Yura ɣef tlelli tudmawant deg udlis-is Ɣef Tlelli (On Liberty, 1859). Yenna-d d akken awanak ur yesɛi ara azref ad iḥbes amdan deg wayen yexdem ala ma yella tigawt-nni tegla-d s yir liḥala i wayeḍ.

Friedrich Hayek (1899–1992): Yemmeɣ mgal tasnakta tanemla d usuddes alemmas deg udlis-is "The Road to Serfdom", yefka-d llsas i tlibiralit tamaynut.

6. Izɣanen d Tneqqisin

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ɣas akken talibiralit tefka-d aṭas i tugdut d tdamsa deg umaḍal, tella deg tlemmast n ddeqs n yizɣanen sɣur tsuddiwin tifsanin d tsertanin yemgarraden:

6.1 Azɣan amarksist

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Karl Marks d yimarksisten ttwalin d akken talibiralit tesseḥbibir kan ɣef tlelliyin tilɣanin mačči d tid n tilawt s tidet:

Tilelli deg tlibiralit d tilelli n tserkemt taburjwazit i wakken ad ternu deg yihri-ines s leɛtab n tserkemt tameɣda (ixeddamen).

Agadaz ilelli yeggar-d amennuɣ n tserkamin d usegdel n tagda talqayt gar yemdanen.

Azref n wayla uslig deg usihri yettarra allalen n ufares deg ufus n drus n yemdanen kan.

6.2 Azɣan akunsirvatur

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Iselwayen ikunsirvaturen ttwalin d akken talibiralit:

Teṣṣexsar ansayen, asɣan, d tdukli n twacult s ssebba n uterras i yesɛan azal ameqqran deg tlibiralit.

Tettarra amdan ad yili d amsider yettnadin kan ɣef wayen i t-inefɛen netta, yettettu tamasit-is ɣer tmetti d tmurt.

6.3 Azɣan awennaḍan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Imsengamen (écologistes) d wid yennulfan deg tasuta tis 20 d tis 21 nnan-d:

Anagraw alibirali yebna ɣef unnerni adamsan war tilisa deg yiwen n umaḍal yesɛan tilisa tigamanin.

Agadaz ilelli ur d-yettak ara azal i usedger n twennaḍt, d ayen i d-yeglan s ubeddel n lqis n tegnawt d usenger n lexla d tẓegwa.