Talibiralit

Talibiralit (s tefransist: libéralisme, seg tlatinit liberalis « yerzan win yellan d ilelli ») d tasnakta tasertant, tafelsafit d tdamsant i d-yebnan ɣef wazal amezwaru n tlelli tudmawant d usbaḍi (aḥuddu) n udabu n uwanak. Talibiralit tettwali d akken yal amdan ilul-d yesɛa izerfan igamanen ur izemren ad ttwaksen neɣ ad ttili tlisa n izerfan-a fell-as, gar-asen azref ɣer tudert, azref ɣer tlelli, azref n wayla uslig d tgda sdat n usaḍuf.
Deg umezruy atrar, talibiralit tefka-d tanaṣlit i tsuddwin timagdayin titnarin, ladɣa s useddu n tugdut tamendawt, beṭṭu n yiduba, agadaz ilelli deg tdamsa, d umennuɣ mgal adabu aɣrudan d umyezwer illeli. Ɣas akken llant deg-s ddeqs n tmuɣliwin yettemgarraden (am tlibiralit taklasikit, talibiralit tanmettit, neɣ talibiralit tamaynut), tigejdit tamezwarut i tent-yezdin d afrag n tlelli n yal amdan mgal tussda n yiduba d tmetti.
1. Tigejda d Yenzayen Igejdanen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]1.1 Aterras d wazal n umdan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Talibiralit tebna ɣef umenzay n uterras. Deg tmuɣli-a, amdan (s wudem aterras) d netta i d aferdis agejdan n tmetti; mačči d agraw, d taqbilt, neɣ d awanak i yesɛan azal fell-as. Talibiralit teqqar d akken timetti ur telli ara d amud yugaren imdanen i tt-id-yesbedden, maca d tayunt n yimdanen ilelliyen i d-yellan i uselḥu n lfayda-nsen d temsetlelt-nsen. Ɣef waya, yal tamussni neɣ asaḍuf ilaq ad yerr azal amezwaru i tlelli n umdan.
1.2 Tilelliyin talsanin d yizerfan n wemdan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ilibiraliyen tteqqnen tilelli ɣer yizerfan igamanen i yesɛa umdan seg wasmi ara d-ilul:
Tilelli n tikti d umeslay: Azref n umdan ad yini, ad yaru, ad d-yessider tiktiwin-is bla ma yugad aḥbas neɣ tadrest sɣur unabaḍ.
Tilelli n usɣan d tflest: Beṭṭu gar uwanak d usɣan (talakt), akken yal yiwen ad iḍfer ddin i as-yehhwan neɣ ur yetteḍfar ula d yiwen.
Tilelli n timlilit d tdukli: Azref n uheyyi n yikabaren isertanen, tidukliwin d tneɣmasin tilelliyin.
Tilelli n umussu: Azref n useddu d unig seg yiwet n temnaḍt ɣer tayeḍ bla asentel n lbaṭel.
1.3 Awanak n uzref d tgda sdat n usaḍuf
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Awanak deg tmuɣli talibiralit mačči d amesbaṭli. Ilaq ad yili d awanak n uzref:
Ulac yiwen (ama d agellid, d aselway, neɣ d aɣerman aḥerfi) yellan sennig n usaḍuf.
Tagda sdat n usaḍuf: Isuḍaf ttwasersen akken ad ḥudden akk iɣermanen s yiwen n lqis, bla tameḥyaf yerzan tawacult, idles, tutlayt, ini n uglim, neɣ asɣan.
Isuḍaf ur d-ttasen ara akken ad ḥettmen tikli ɣef medden, maca d tilisa i useḥbiber ɣef tlelli n yal yiwen akken ur tettxuccu ara tilelli n wayeḍ.
1.4 Beṭṭu n yiduba
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Akken ad ttwaḥrez tmetti mgal tasnareft (neɣ tadankit), talibiralit tebna ɣef umenzay n beṭṭu n yiduba i d-yessegza Montesquieu:
Adabu amesḍaf: D agraw n yimazanen (amni) i d-yettwafen sɣur uɣref akken ad sersen isuḍaf.
Adabu amselkam: D anabaḍ i yesseqdacen isuḍaf yerna yessefray tikli n tmurt.
Adabu aɣedman: D inezzurfa n teɣdemt yellan d ilelliyen ɣef sin n yiduba-nniḍen, akken taɣdemt ur tetteqqil ara d allal deg ufus n wid iḥekkmen.
1.5 Azref n wayla uslig
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ayla uslig d tigejdit tamezwarut deg tlibiralit. John Locke yenna-d d akken ayla n umdan d afris seg umdan s timmad-is: ticki amdan yexdem akal neɣ yefka aɣbel d leɛtab i tfarest n kra, ayla-nni yettarra-t d azref-is uslig. War ayla uslig, ur tezmir ara ad tili tlelli tasertant neɣ tadamsant, axaṭer anabaḍ aɣrudan izemmer ad yeṭṭef aɣerman seg tɛebbuṭ-is.
2. Amezruy n Tlalit n Tlibiralit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]2.1 Tallit n Tafat (Tasuta tis 17 d tis 18)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Talibiralit tlul-d deg Turuft deg yiwet n tallit ideg llan yigelliden ḥekmen s tezmert tamagdezt, tella daɣen teglizt tamezdayt teṭṭef akk tudert n yemdanen. Imuziren imezwura n tikti-a nnan-d d akken adabu mačči sɣur Rebbi i d-yekka, maca s umtawa neɣ agatu anemmetti gar yemdanen ilelliyen.
Amusnak agliz John Locke (1632–1704) yettwaḥseb d bab n tlibiralit tatrart. Deg udlis-is Sin n Yiḍrisen ɣef Unbaḍ Aɣarim (1689), yessegza-d d akken aselway neɣ agellid yella kan akken ad iḥrez izerfan n ayla, tudert d tlelli; ma yella yerẓa agatu-a, aɣref yesɛa azref ad t-iqelleɛ.
2.2 Tigrawliwin timagdayin timezwura
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tikta talibiraliyin uɣalent d tigawin deg tgara n tasuta tis 18:
Tagrawla Tamarikanit (1776): Talalit n Tmunent n Yiwanaken Yeddukklen d Tamendawt n 1787 sbeddent tagduda tamezwarut i d-yesseqdacen beṭṭu n yiduba d tebzert n yizerfan n umdan.
Tagrawla Tafransist (1789): Tasreḥt neɣ ulɣu n Yizerfan n Wemdan d Uɣerman (1789) yebna-d tamuɣli tasertant n umaḍal s tenfalit talibiralit: « Imdanen llan-d d ilelliyen yerna d igdawanen deg yizerfan ».
2.3 Tasuta tis 19 d unnerni n usihri
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg tasuta tis 19, tagrawla tamgurant terna ffeḥ deg Umaḍal Ataram. Talibiralit tuɣal d tadra i uselḥu n tedamsa tamgurant s ubrid n temguri, asihri, d usefrek n ugadaz(ssuq) s war anekcum n uwanak. Tallit-a tessen daɣen amennuɣ ɣef tlelliyin tiɣarimin, tukksa n waklan, d ulday n ufran azayez.
3. Tiɣula n Tlibiralit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Talibiralit tebḍa ɣef kraḍt n tɣula tigejdanin i yettemcadan:
┌───────────────────────────┐
│ TALIBIRALIT TATRART │
└─────────────┬─────────────┘
│
┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
▼ ▼ ▼
┌───────────────────┐ ┌───────────────────┐ ┌───────────────────┐
│ TASERTANT │ │ TADAMSANT │ │ TAFELSAFIT │
│ - Tugdut │ │ - Agadaz ilelli │ │ - Aterras │
│ - Awanak n uzref │ │ - Ayla uslig │ │ - Talakt │
│ - Izerfan n umdan│ │ - Amsenfel ilelli│ │ - Tilelli n tedmi│
└───────────────────┘ └───────────────────┘ └───────────────────┘3.1 Talibiralit tasertant
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Talibiralit tasertant d tin i d-yessuturen anagraw n tugdut talibiralit:
Tamendawt: Tettgalla d akken taseddarin n udabu sɛant tilisa ur zmirent ad ɛeddint fell-asent.
Amaget-akabar: Tilelli n tlalit n yikabaren yemxallafen akken ad ilint tefranin timagdayin d tidet.
Afrag n tidersiwin: Deg tugdut talibiralit, agraw n tigti ur yesɛi ara azref ad yeqheṛ tidart neɣ tidersiwin (minorités) ɣas ulamma yesɛa tuget deg tifranin/yifranen.
3.2 Talibiralit tadamsant
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tadamsa talibiralit tebna ɣef umenzay n useddu n tedamsa s tezmert n ugadaz d tfarest tusligt:
Agadaz ilelli: Isumren d usuter d nutni i d-isbaduyen ssuma n sselɛa d uxeddim, mačči d awanak.
Temsizzelt tilellit: Temsizzelt ger tkebbaniyin tettak amkan i usider n ssuma d usali n tɣara.
Amsenfel ilelli: Tukksa n tlisa d tewsitin ɣef sselɛa i d-yettɛeddin ger tmura deg umaḍal.
Asenɣes n tiwsiyin d unekcum n uwanak: Ilibiraliyen ttwalin belli ma yella uwanak yeqqim kan deg yiswiren igejdanen (taɣellist, taɣdemt, taredsa), tadamsa ad ternu s lemɣawla.
3.3 Talibiralit tafelsafit d tmettit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ɣer yidis asertan d udamsan, tella tlibiralit yeffɣen ɣer tmetti d tefelsafit:
Tilelli n tedmi: Yal amdan yesɛa azref ad yexdem anadi afelsafi, tussnan, neɣ amezruyan s war ma teṭṭef-it tmuɣli tanasayt akked tadiyanit neɣ tugdi seg udabu.
Tamuzzut (Tolérance): AQbal n umgired gar yemdanen deg tmetti. Voltaire yura: « Ur ddiɣ ara deg tikti-ik, maca ad fkeɣ tarwiḥt-iw akken ad tizmireḍ ad tt-id-tiniḍ ».
Tudert tudmawant: Awanak ur yesɛi ara azref ad ikecmen deg tudert n yal ass n uɣerman (zzwaǧ, lecɣal usligen, tiseddarin n tudert).
4. Isurifen d Yidisan n Tlibiralit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]| Asurif | Imusnawen igejdanen | Tamuɣli ɣef Uwanak | Tamuɣli ɣef Tdamsa |
|---|---|---|---|
| Talibiralit Taklasikit | John Locke, Adam Smith | Awanak aɛessas, aḥuddu n tlelli d wayla kan | Agadaz ilelli s war anekcum, amsenfel ilelli |
| Talibiralit Tanmettit | J.S. Mill, John Rawls, Keynes | Awanak yessefk ad yili d amastan, ad yefk tagda n tegnatin | Agadaz ilelli s useddu n ufrag anemmetti (asgmi, tadawsa) |
| Talibiralit Tamaynut | Friedrich Hayek, Milton Friedman | Asenɣes alemmas n tedbelt, asenger n tkebbaniyin tizayezin | Aslelli ummid, aselgi (privatisation), tiwsiyin drus |
| Talibirtarit | Robert Nozick, Murray Rothbard | Asenɣes n uwanak ar cwiṭ maḍi (neɣ tukksa-ines s lekmal) | ayla uslig imserreḥt, ulac tawsi, ulac asaḍuf d ilugan |
4.1 Talibiralit taklasikit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tlul-d deg tasuta tis 18 d tis 19. Tbedd ɣef tikti n « uwanak aɛessas » (État gendarme): awanak yesɛa kan kraḍ n tmasiyin:
Aḥuddu ɣef tmurt mgal yicenga n beṛṛa (iserdasen).
Aḥuddu ɣef tɣellist d lehna n daxel (tamsulta).
Asemres n teɣdemt d useddu n yisuḍaf (tinezrfin).
Deg unnar adamsan, teṭṭef deg wawal afransis yettwassnen: « Laissez faire, laissez passer » (Eǧǧ ad iɛaddi, eǧǧ ad yexdem).
4.2 Talibiralit tanmettit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tekker-d deg taggara n tasuta tis 19 d tezwara n tasuta tis 20, asmi i d-banen wuguren n lihanna n ixeddamen (lḥif n wugdud) d unnerni n tserkam n yixeddamen. Ilibiraliyen inmettiyen nnan-d d akken tilelli tasertant d tin yellan d tilemt ma yella umdan ur yesɛi ara ayen ara yečč, asgmi, neɣ tadawsa:
Yessefk uwanak ad d-yerr tagda n tegnatin.
Tettqabal axeddim s uselmed baṭel, afrag n tdawsa ara yilin yettwaḍmen, d tallelt n yigellilen bla ma yerreẓ umenzay n ugadaz ilelli.
Amusnak alemmas deg wannar-a d John Rawls s udlis-is Tiẓri n Teɣdemt (A Theory of Justice, 1971).
4.3 Talibiralit tamaynut (Néolibéralisme)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Teffeɣ-d deg yiseggasen n 1970–1980 mgal tasertit takeynizit (keynésianisme) d tkellit n uwanak deg tdamsa[9]. Imsunɣen-is am Milton Friedman d Friedrich Hayek nnan-d d akken acqirrew n uwanak deg uselḥu n ssuma neɣ atig yegr-d tazɣent d tnerni n tuffut (inflation).
Tikta-agi uɣalent d tisertiyin tunsibin deg tallit n Margaret Thatcher deg Legliz d Ronald Reagan deg Yiwanaken Yeddukklen:
- Aselgi (privatisation) n tkebbaniyin n uwanek/ddula.
- Asider n tiwsiyin ɣef yisihranen d tkebbaniyin.
- Tukksa n yisuḍaf i ikebblen agadaz adriman d temguri.
4.4 Talibirtarit (Libertarianisme)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]D aswir ameqqran yeffɣen ɣer yiri maḍi deg tlibiralit. Ilibirtariyen ḥesben d akken tawsi d tukerḍa, yerna awanak d amcum i yessefk ad yettwanɣes ar tlisa timecṭuḥin maḍi (Minarchisme) neɣ ad yekkes s lekmal akken ad d-teqqim tdamsa kan d ayla uslig s wudem ummid (Anarcho-capitalisme).
5. Imusnawen Igejdanen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]John Locke (1632–1704): Amusnaw aglizi, yettwaḥseb d amezwaru i d-yefkan llsas n yizerfan igamanen (tudert, tilelli, ayla) d umtawa aɣarim.
Montesquieu (1689–1755): Amusnak afransis, bab n tektit n uferreq d usnefli n yiduba (amesḍaf, amselkam, aɣedman) akken ad ttwaḥebsen wid yebɣan ad d-afen adabu anesbaɣur.
Adam Smith (1723–1790): Bab n tussna tadamsant tatrart. Deg udlis-is Ayla n Yiɣerfan (1776), yessegza-d tamuɣli n « ufus uffir » : mi ara yexdem yal amdan ɣef lfayda-ines tudmawant, d ayen i d-yettawin lfayda i tmetti s umata.
Alexis de Tocqueville (1805–1859): Amusnak afransis i d-yuran ɣef tugdut deg Marikan, yesseqdec taɣdemt d umgired gar tlelli d tgda, yerna yeldi tiṭ ɣef umihi n « tadankit n tuget(tigti) ».
John Stuart Mill (1806–1873): Yura ɣef tlelli tudmawant deg udlis-is Ɣef Tlelli (On Liberty, 1859). Yenna-d d akken awanak ur yesɛi ara azref ad iḥbes amdan deg wayen yexdem ala ma yella tigawt-nni tegla-d s yir liḥala i wayeḍ.
Friedrich Hayek (1899–1992): Yemmeɣ mgal tasnakta tanemla d usuddes alemmas deg udlis-is "The Road to Serfdom", yefka-d llsas i tlibiralit tamaynut.
6. Izɣanen d Tneqqisin
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ɣas akken talibiralit tefka-d aṭas i tugdut d tdamsa deg umaḍal, tella deg tlemmast n ddeqs n yizɣanen sɣur tsuddiwin tifsanin d tsertanin yemgarraden:
6.1 Azɣan amarksist
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Karl Marks d yimarksisten ttwalin d akken talibiralit tesseḥbibir kan ɣef tlelliyin tilɣanin mačči d tid n tilawt s tidet:
Tilelli deg tlibiralit d tilelli n tserkemt taburjwazit i wakken ad ternu deg yihri-ines s leɛtab n tserkemt tameɣda (ixeddamen).
Agadaz ilelli yeggar-d amennuɣ n tserkamin d usegdel n tagda talqayt gar yemdanen.
Azref n wayla uslig deg usihri yettarra allalen n ufares deg ufus n drus n yemdanen kan.
6.2 Azɣan akunsirvatur
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Iselwayen ikunsirvaturen ttwalin d akken talibiralit:
Teṣṣexsar ansayen, asɣan, d tdukli n twacult s ssebba n uterras i yesɛan azal ameqqran deg tlibiralit.
Tettarra amdan ad yili d amsider yettnadin kan ɣef wayen i t-inefɛen netta, yettettu tamasit-is ɣer tmetti d tmurt.
6.3 Azɣan awennaḍan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Imsengamen (écologistes) d wid yennulfan deg tasuta tis 20 d tis 21 nnan-d:
Anagraw alibirali yebna ɣef unnerni adamsan war tilisa deg yiwen n umaḍal yesɛan tilisa tigamanin.
Agadaz ilelli ur d-yettak ara azal i usedger n twennaḍt, d ayen i d-yeglan s ubeddel n lqis n tegnawt d usenger n lexla d tẓegwa.