Septimyus Severus

Lusyus Septimyus Severus (145 – 211 S.Ɛ.) d yiwen seg yimenkaden imeqranen i ibeddlen
udem d unagraw n Tmenkda Taṛumanit. D netta i d amenzu i d-yekkan seg Tefriqt n Ugafa (s yiziɣer alibi-apunig) i yulin ɣer ukersi n udabu aṛumi. Yerna d netta i d amsebdad n twacult tageldant n Yisiviriyen.
Tanbaḍt-ines, seg useggas n 193 ar 211 S.Ɛ., tewwi-d isniflen d yiseggamen lqayen deg tasredsa (lɛesker), deg uzref (lqanun), d tedbelt. S tnekkra-ines, yessufeɣ tamenkda seg tallit n Principatus (anda asqamu n yimɣaren yella d amteddu) ɣer tallit n udabu amserdas lqayen.
1. Aẓar, Talalit d Temẓi-ines
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Talalit deg Leptis Magna
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ilul Septimyus Severus ass n 11 deg Yebrir n useggas 145 (neɣ 146) S.Ɛ. deg temdint n Leptis Magna (deg tmurt n Libiya n tura). Tamdint-a tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Tefriqt n Ugafa, tebna ɣef yiri n Yilel Agrakal deg temnaḍt n Tripolitania.

Aẓar n twacult
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Baba-s: Ism-is Publius Septimius Geta, yekka-d seg yiẓuran ilibiyen-ipuniyen (imaziɣen-ifiniqiyen) yesɛan ayla d ccan ameqran deg temnaḍt. Twacult-ines tella teṭṭef tiɣermi taṛumit acḥal d tasuta send talalit-is.
Yemma-s: Ism-is Fulvia Pia, tekka-d seg twacult taṭalyanit-taṛumit n watelsan (gens Fulvia).
Asgmi d tutlayin
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Severus yelmed tutlayt tapunigt, talatinit, d tegrikt. Ɣas akken yelmed tasekla d lqanun deg Ruma d Atina, imuzrayen n tallit-nni (am Cassius Dion) nnan-d d akken yella yessawal talatinit s yiwet n aɣdebbu tafriqit i d-yettbanen ar taggara n tudert-is.
2. Abrid Asertan d Umserdas (Cursus Honorum)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Send ad yaweḍ ɣer udabu unnig, Septimyus Severus yekfa akk talliyin n usedmer asertan aṛumi s tallelt n umenkad Mark Urel:
Akcam ɣer Usqamu n Yimɣaren (SINA): Yekcem d aɛeggal deg useggas n 170 S.Ɛ.
Isurifen imezwura: Yeṭṭef tamassit n kwaystur (quaestor) deg Ruma d Baetica (Spanya), sakin d aṭribun n ipliben deg 176 S.Ɛ.
Tanbaḍt n temnaḍin: Yuɣal d afritran (praetor) deg 178 S.Ɛ., syin d anebbaḍ n Gallia Lugdunensis (Fransa), n Sisilya, d Pannonia Superior (ɣef wasif n Danub) deg useggas n 191 S.Ɛ.[1].
Deg Panunya, Severus yefka tamawt meqqren i tseddarin n yiserdasen, yella yeẓra amek ay tteddun iserdasen n tlisa d wayen ttnadin, d ayen i as-yeldin abrid ɣer tezmert tamuqqrant.
3. Aseggas n Semmus n Yimenkaden (193 S.Ɛ.) d Tuzzya ɣer Unbaḍ
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg taggara n useggas 192 S.Ɛ., yemmut umenkad Commodus. Deg useggas 193 S.Ɛ.—i yettwasnen deg umezruy s Useggas n Semmus n Yimenkaden—tallit n tezɣent d ummenuɣ ɣef udabu:
Amenkad Pertinax yeṭṭef leḥkem kra n wagguren kan send ad t-nɣen yimḍebbren n tɛessast.
Iɛessasen-nni zzenzen akersi n udabu deg "ssuq" i win ara d-yefken aṭas n tedrimt; dɣa yuɣ-it umarkanti Didius Julianus.
Iserdasen n Danub ugin aya. Ass n 9 Yebrir 193 S.Ɛ. deg temdint n Carnuntum, berrḥen s Septimyus Severus d amenkad.
┌──────────────────────────────┐
│ Aseggas n 193 S.Ɛ. │
│ Assider(aɣelluy) n Didius Julianus │
└──────────────┬───────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────┐ ┌───────────────────────┐
│ Amenɣi n Issus (194) │ │ Amenɣi n Lugdunum │
│ Mgal Pescennius Niger │ │ (197) mgal Albinus │
└───────────────────────┘ └───────────────────────┘Severus yuzzel s tazzla tameqqrant ɣer temdint n Ruma. Didius Julianus yetwanɣa send ad d-yaweḍ Severus. Iwakken ad yeṭṭef anbaḍ akken iwata, yennuɣ mgal sin n yimsizwren:
Pescennius Niger (deg Ugmuḍ): Yernat deg umenɣi n Cyzicus, Nicaea, d Issus (194 S.Ɛ.).
Clodius Albinus (deg Utaram): Yernat deg umenɣi aneggaru n Lugdunum (Lyon) deg useggas n 197 S.Ɛ., i yellan d yiwen seg yimenɣan imeqranen akk gar Yiṛumaniyen.
4. Iseggamen d Isniflen Imserdasen d Yidblanen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tanbaḍt n Septimyus Severus tbeddel lsas n uwanak aṛumi.
Isniflen n Tasredsa (Iserdasen)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Afsax n Tɛessast Tapriturit: Yefsax taɛessast taqburt i yellan teččur kan d iṭalyaniyen, yebna-tt-id s yiserdasen iḥiriyen i d-yextar seg tlisa n Danub d Tefriqt.
Tirbbaɛ timaynutin: Yesnulfa-d kraḍt n tseddarin timaynutiw (Legio I, II, d III Parthica). Yiwet deg-sent yessers-itt ɣer tama n Ruma (Castra Albana) i useḥbiber fell-as.
Tidrimin d Tsulya(Zwaǧ): Yerna deg texlaṣṣin n yiserdasen (solde) s wazal n 33% ar 50%, yerna yefka-yasen azref ad zewǧen skud llan deg uheggi n lɛesker (d ayen yellan d amgadal send-is).

Isniflen n Tedbelt d Uzref
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Asenqes n tezmert n Usqamu: Yekkes aṭas n tezmert i Usqamu n Yimɣaren (Sina), yerr-a adabu gar yifassen n yimḍebbren imserdasen d yinefrayen neɣ imsaḍufen.
Asnerni n tussna n uzref: Yesseqdec imusnawen imeqranen n lqanun aṛumi, gar-asen Papinien (Aemilius Papinianus, i d-yekkan ula d netta seg Tefriqt neɣ Surya), Ulpien, d Paulus.
Tadamsa d Txezna: Yebḍa tadamsa gar txezna n uwanak (aerarium/fiscus) d tbaɣurt tusligt n umenkad d twacult-is (res privata).
5. Tuffɣiwin n Tredsa d Usehrew n Tlisa
[ẓreg | ẓreg aɣbalu] ─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TUFFƔIWIN N TREDSA N SEVERUS │
├──────────────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ 1. TUFFƔA n Mezubuṭamya │ Aserɣi n Ctesiphon (197) d │
│ (197 - 198 S.Ɛ.) │ tmerniwt n Mesopotamya. │
├──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 2. TUFFƔA n Tefriqt │ Asebded n Limes Tripolitanus │
│ (202 - 203 S.Ɛ.) │ d lebni n Gholaia/Bu Njem. │
├──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 3. TUFFƔA n Kaledunya │ Aɛawed n lebni n Uɣrab n │
│ (208 - 211 S.Ɛ.) │ Hadrian d umenɣi di Scotland │
└──────────────────────────────┴──────────────────────────────┘Tuffɣa n Mezubuṭamya (197–198 S.Ɛ.): Yennuɣ mgal Tmenkda Tapartit, yesreɣ tamanaɣt-nsen Ctesiphon. Tamnaḍt n Mezubuṭamya tuɣal d tamnaḍt taṛumit tamaynut.
Tuffɣa n Tefriqt (202–203 S.Ɛ.): Yessuddes talisa n Tefriqt n Ugafa (Limes Tripolitanus) mgal tgeldiwin timaziɣin n unẓul (am Yigaramanten). Yebna igruren n tredsa(lɛesker) deg Gholaia (Bu Njem) d Ghadames. Yerra tamdint-is Leptis Magna d tamnaḍt tamirant s lebni n yisebdaden, tagenzi, d usagen ameqran.
Tuffɣa n Briṭanya (208–211 S.Ɛ.): Yuli ɣer tgzirt n Briṭanya (Legliz) d warraw-is iwakken ad iḥareb mgal leɛṛac n Kaledunya (Caledonia, deg Skutlanda n tura). Dinna iɛawed asebded d useǧhed n Uɣrab n Hadriyan.
6. Tawacult d Temsalt n Wukus
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Julia Domna
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Severus yuɣ tislit-is tis snat Julia Domna deg useggas n 187 S.Ɛ., d yelli-s n uqessis ameqran n tecbalt n yiṭij(seg usɣan Ilagabal n temnaḍt n surya n wass-a) deg temdint n Emesa (Homs, deg Surya). Julia Domna tella d tamusnawt yeɣran aṭas, tella tessebded igrawen n ifelsufen, imedyazen d yimussnawen deg Ruma, yerna tesɛa tazrirt meqqren deg tsertit n umenkad.
Arraw-is: Karakalla d Geta
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tesɛa-d yid-s sin n warrac:
Karakalla (Lucius Septimius Bassianus / Antoninus).
Publius Septimius Geta.
Severus yessuli sin-a n warraw-is ɣer umkan n Augustus iwakken ad nbeḍen lwaḥid deffir-s. Maca yella gar-asen yiwen n wurfan d cceḥna tameqqrant ur nerkid.
7. Tamettant
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tamettant deg Eboracum (211 S.Ɛ.)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Yemmut Septimyus Severus ass n 4 deg Furar n useggas 211 S.Ɛ. deg temdint n Eboracum (York, deg Briṭanya) deg leɛmer-is 65 n yiseggasen. Send ad yemmet, yefka i sin n warraw-is yiwen n uwellah yeqqimen deg umezruy:
"Ddukklet gar-awen, Ili-ken am iserdasen, Ili-ken d imakkayen, u Ḥeqret wiyaḍ."
(« Concordes estote, milites locupletate, ceteros contemnite »)
Deffir tmettant-ines, Karakalla yenɣa gma-s Geta deg 212 S.Ɛ. iwakken ad yeṭṭef adabu i yimani-s, sakin yefka tiɣeṛmi taṛumanit i akk iɣermanen ilelliyen n tmenkda (Anaḍ n Karakalla).
