Aller au contenu

Rosa Luxemburg

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Rosa Luxemburg.

Rosa Luxemburg (isem-is amenzu s tpulunit: Rozalia Luksenburg; tlul ass n 5 meɣres 1871 deg Zamość deg Pulunya – tettwanɣa ass n 15 yennayer 1919 deg Berlin deg Lalman) d tameɣnast tasertant, d tameẓrayt tamarksant, d tamdamsant yerna d tafelsaft talmanit i d-yefrurin seg twacult tudayt tapulunit. Tella d yiwet gar tgejda timeqqranin n umussu anemlan agreɣlan.

Tettwassen aṭas s tiktiwin-is ɣef tegrawla tanemlant, tugdut n yixeddamen d umennuɣ mgal asihri, tamsardast d tmhersi. Tettekka deg usbeddi n Tidukla n Spartakus (Spartakusbund) akk d Ukabar Azduklan n Lalman (KPD). Tettwanɣa deg Berlin deg 1919 sɣur yiferdisen imsersiyen n Freikorps mi tfukk Tegrawla Taspartakist.

1. Temẓi-s d ulmad

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tlul-d Rozalia Luksenburg deg temdint n Zamość (deg uḥric n Pulunya i yellan gar yifassen n Temnekda Tarusit). D taneggarut gar semmus n warraw n Eliasz Luxemburg d Line Löwenstein. Twacult-is tella tettmeslay talmanit d tepulunit, tesɛa timussniwin lqayen deg tsekla d tussna.

Deg useggas n 1873, twacult-is tunag ɣer Varsovi (Warszawa). Deg useggas n 1887, Rosa Luxemburg tekfa leqraya-is deg uɣerbaz alemmas n tullas s yigmaḍ yufraren, maca ur as-fkin ara arraz n wureɣ acku tella tesɛa tiktiwin tasertanin mgal tagelda tarusit.

Imi yella unagraw arusi yegdel tasertit ɣef yinelmaden, Rosa Luxemburg tettekka deg ukabar uffir n yixeddamen umi semman Proletariat. Deg useggas n 1889, mi d-tewweḍ tuggza fell-as sɣur temsulta tarusit, terwel ɣer tmurt n Swis (Zurich). Deg Tesdawit n Zurich, teɣra tafelsaft, tamazrayt, tusniwin tinmettiyin d tdamsa. Deg useggas n 1897, Rosa tewwi turagt n duktura deg usaḍuf d tdamsa tasertant s usentel ɣef Taneflit Tamgurant n Pulunya (Die industrielle Entwicklung Polens), d ayen i d-yellan d asentel u taluft tamezwarut i tmeṭṭut deg tallit-nni.

2. Tudert tasertant

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg Pulunya

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg useggas n 1893, tebda tikli-is tasertant s tlalit n Ukabar n Tugdut Tanemlant n Tgelda n Pulunya d Litwanya (SDKPiL). Deg ukabar-a, tella teṭṭef tamuɣli temgarad ɣef wid yebɣan timunent taɣelnawt n Pulunya; Luxemburg tura dakken amennuɣ ameqqran ilaq ad yili d amennuɣ n yixeddamen meṛṛa n Turuft (Tarusit, Talmanit, Tapulunit) mgal asihri, mačči d timunent yebnan ɣef tɣellist taɣelnawt.

Deg Lalman d Ukabar SPD

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg 1898, Rosa Luxemburg tewwi taɣlent talmanit mi tezwaǧ s wudem n lekwaɣeḍ kan d Gustav Lübeck, dɣa tuzzel ɣer Berlin. Dinna, tekcem srid deg Ukabar Anemlan Amgudan n Lalman (SPD), i yellan d akabar anemlan ameqqran akk deg Umaḍal.

Luxemburg tban-d s ufus ameqqran deg ufrag n yidles d teẓri. Deg useggas n 1899, tessufeɣ-d adlis-is yettwassnen aṭas: Tasemmeskelt tanmettit neɣ Tagrawla? (Sozialreform oder Revolution?). Deg udlis-a, terra s ufus aquran ɣef Eduard Bernstein, i yebɣan ad yerr tanemla d aṣegam kan n waddad asihran war tagrawla. Rosa Luxemburg twehha-d belli asihri ur yettbeddil ara s tsemmeskal timellilin kan, yerna tagrawla d tallelt tagejdant i wakken ixeddamen ad ṭṭfen adabu.

3. Amgaru Amaḍlan Amezwaru d Tdukla n Spartakus

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Mi d-yeffeɣ Umgaru Amaḍlan Amezwaru deg 1914, akabar n SPD yeqbel ad yefk tedrimt d lemɛawna i unabaḍ alemmas i wakken ad kecmen deg umgaru. Rosa Luxemburg d Karl Liebknecht gullen ur qbilen ara tikli-a, acku ɣur-sen, amgaru-a d timenɣiwt gar yixeddamen n umaḍal i lmenfeɛt n yimsihranen d tmhersit.

Seg waya, fkan afus deg usbeddi n umussu amgal-amserdas umi semman Tadukla n Spartakus (Spartakusbund). S lebɣi n usebded n umgaru, Luxemburg tura imagraden d yidlisen s uffir. Ɣef waya, unabaḍ alemmas yewwi-tt ɣer lḥebs acḥal n tikkal gar 1915 d 1918. Deg lḥebs, tura adlis-is mucaɛen s yisem nniḍenc: Aḍris n Junius (Junius-Broschüre), ideg tenna-d:

« Tanemla neɣ tabarbarit » (Sozialismus oder Barbarei).

4. Tagrawla talmanit d tmenɣiwt-is

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg wambir 1918, tagrawla tekker-d deg Lalman, dɣa anabaḍ yeldi tiwwura n lḥebs, Rosa Luxemburg teffeɣ-d. Deg taggara n useggas-nni (30 dujamber 1918 – 1 yennayer 1919), nettat d Karl Liebknecht d yimdukkal-nsen sbedden Akabar Azduklan n Lalman (KPD).

Deg yennayer 1919, tekker yiwet n tegrawla taspartakist n yixeddamen deg Berlin. Ɣas akken Luxemburg twala tagrawla-nni tewweḍ-d uqbel lawan yerna tenwa ur tezmire ara ad terbeḥ, tbedd ɣer yidis n yixeddamen d ugdud. Anabaḍ alemmas n Friedrich Ebert (SPD) yuzen iɣallen n tserdast d yiferdisen n Freikorps akken ad snegren agrawliw-a.

Ass n 15 yennayer 1919, Rosa Luxemburg d Karl Liebknecht ṭṭfen-ten yiserdasen n Freikorps deg Berlin. Sskecmen-ten ɣer usensu n Eden, fkan-asen tiytiwin qessiḥen, syin nɣan-ten. Tafekka n Rosa Luxemburg ḍeggren-tt ɣer wanu/targa n Landwehrkanal; ur d-tban ara alamma d ass n 31 mayyu 1919. Meḍlen-tt deg temqebrt n Friedrichsfelde deg Berlin.

5. Tiktiwin d Teẓriyin-is

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tugdut d Tilelli

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ɣas akken Luxemburg tella d tamarksant tagrawliwt yerna tettekka deg uheyyi n Tegrawla Tarusit n 1917, tura asebter afelsaf ameqqran ideg tewt deg unagraw n Lenin d Trotsky. Tella tettwali dakken ur tezmire ara ad tili tenmla war tugdut d tilelli tummidt i yal amdan. Tura deg udlis-is Tagrawla Tarusit (Die russische Revolution, 1918):

« Tilelli, d tilelli kan i win yettxemmimen s wudem nniḍen yemgaraden. »

(Freiheit ist immer nur Freiheit des anders Denkenden).

Asunded amatu

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Luxemburg tella tettwali asunded amatu (Massenstreik) mačči kan d allal n usuter n tedrimt, maca d allal asertan ameqqran i s wayes ara d-yeffeɣ uzrerf n yixeddamen ɣer tilawt i wakken ad beddlen anagraw.

Alqaf d usemnenni n udrim d yihri

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg teẓri-s tadamsant, ladɣa deg udlis Asemnenni n udrim (Die Akkumulation des Kapitals, 1913), Luxemburg tessegza-d belli anagraw asihran ur yezmir ara ad yidir ma ur yesɛi ara timura d yigduden n beṛṛa ara yerkeḍ (Tamharsa). Mi ara yekfu usihri asemɣer-is deg umaḍal, ad d-taweḍ taggara-s s wemgaru d usehwu.

6. Yidlisen d yiḍrisen igejdanen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

1899: Tasemmeskelt tanmettit neɣ Tagrawla? (Sozialreform oder Revolution?)

1906: Asunded amatu, akabar d tddukliwin (Massenstreik, Partei und Gewerkschaften)

1913: Asemnenni n udrim (Die Akkumulation des Kapitals)

1916: Aḍris n Junius (Junius-Broschüre)

1918: Tagrawla Tarusit (Die russische Revolution)