Aller au contenu

Monero

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Monero.

Monero d yiwen n wsuṛdi umḍin s wudem n uɣbalu yeldin, yebnan ɣef uzeṭṭa ayugan-ɣer-uyugan (peer-to-peer). Asenfaṛ-a ilul-d deg yebrir n useggas 2014. Talɣa tagjdit n Monero tbedd ɣef uselken n tbaḍnit, d tinigawin s wudem udrig.

Mgal Bitkuyin (Bitcoin) ideg yella uzrar n yiḥedran d azayez yerna d afrawan, Muniru yesseqdac timhaliwin n uwgelhen tusligin akken ad yeffer tansa n umceyyaɛ, tansa n unermas, akked wazal n yidrimen yettwaznen deg yal tanigawt.

Amezruy d usnulfu

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Asenfaṛ n Monero yebda-d deg yebrir 2014 s yisem n BitMonero, i d-yekkan seg teglizit (Bit) d tutlayt n t-Esperantot (Monero, i d-yemmalen asuṛdi neɣ tapyast n tedrimt). Yeqqel d asenfaṛ imzerreg s yisem n Bytecoin, yiwen n usuṛdi i yesseqdacen aneggaf CryptoNote.

Imi tarbaɛt tamatut ur teqbil ara kra n tarrayin n usefrek n Bytecoin, yettwaxdem-d leqdic amaynut sɣur imnadiyen d imusnawen n tsenselkimt i yefkan leɛnaya tameqqrant i tbaḍnit d tuqqna yeldin i medden meṛṛa war taɛessast. Seg yimir-n, aṭas n tneflitin timiriyin i d-yernan deg unagraw-is, gar-asent:

RingCT (2017) : I usedreg n wazalen n tinigawin.

Bulletproofs (2018) : I usenqes n d tiddi n yisefka n tinigawin.

RandomX (2019) : Alguritm n unza n umahil i usnaɣez s useqdec n yisekkaren imuta (CPU).

Titiknulujiyin tigejdanin n tbaḍnit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Monero yemxallaf ɣef waṭas n yisuṛdiyen umḍinen nniḍen acku tabaḍnit deg-s ur telli ara d axtiṛan (afranan), d taneflit tagejdayt yettwagedlen s wudem amagnu deg yal tanigawt.

+-------------------------------------------------------------+

       |             Tinigawin Tibaḍnanin n Monero            |

       +-------------------------------------------------------------+

       |  1. Amceyyaɛ (Amazan)   -->  Tizmal n uzebg (Ring Signatures)|

       |  2. Anermas  -->  Tansiwin tuffirin |

       |  3. Azal n wudrim       -->  RingCT (Awgelhen n wazal n wudrim)   |

       +-------------------------------------------------------------+

3.1. Tizmal n uzebg (Ring Signatures)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tarrayt-a tesseqdac tasarut tazayezt n umceyyaɛ akked tzemmar n tsura tizuyaz nniḍen yettwafernen seg uzrar n yiḥedran. Anagraw yesseqdec azmul n uzebg, s waya ur nezmir ara ad nẓer anwa n tidet i d amceyyaɛ ameẓyan gar wid yellan deg ugraw.

3.2. Tansiwin tuffirin (Stealth Addresses)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg yal tanigawt, amceyyaɛ yesnulfuy-d s wudem awurman tansa tudrigt i yiwet n tikkelt kan. Ɣas akken amsaɣ yesɛa tansa tazayezt, ulac yiwen deg beṛṛa n uzeṭṭa izemren ad yessiweḍ gar tansa-nni d tinigawin i d-yettasen ɣur-s.

3.3. Tinigawin tibaḍnanin n uzebg (RingCT)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg tazwara n Monero, azalen n yidrimen llan ttbanen-d. Seg useggas n 2017, anagraw yessekcem titiknit n RingCT, i yesseqdacen tarrayin tusnaktin n uwgelhen akken ad iḥrez azalen war ma yeffeɣ-d umḍan ar tafat, yerna ad yeḍmen d akken ur d-yeḍri ara uɛawed n useqdec n yidrimen (double spending).

3.4. Alguritm RandomX

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Iwakken ad yeḥrez awar-aslemmas n uzeṭṭa, Monero yesseqdac alguritm n unza n umahil iwumi qqaṛen RandomX. Alguritm-a yettwaselɣa akken ad yelḥu s wudem igerrzen ɣef yisekkaren imuta (CPU) n yiselkimen n yal ass, yerna yesseḥbes amirew n tmacinin tusligin yettwassnen s yisem n ASIC i d-yettawin tazrirt tamuqqrant ɣef uzeṭṭa sɣur teṛmistin timeqqranin.

5. Tafunjibilit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Yiwet seg tɣawsiwin timeqqranin deg tesnakt n Monero d tafunjibilit. Deg usuṛdi am Bitkuyin, yal taceqquft(tapyast) tesɛa amezruy n tinigawin i izemren ad yettwetbeɛ deg uzrar n yiḥedran; ma yella taceqquft-nni tekka-d seg yiwet n tkerḍa neɣ n yimenɣi, lbankat d tggazin n ubeddel zemren ad tt-gdeln.

Deg Monero, imi amezruy n yal XMR yeffer s uwgelhen, ulac taceqquft neɣ tapyast i izemren ad tili amzun tcudd ɣer kra n tadyanin deg yizri ɣef tayeḍ: yal 1 XMR yesɛa yiwen wazal yerna yegda wayeḍ, am wakken i tga tedrimt n lkaɣeḍ deg tilawt.