Aller au contenu

Mark Urel

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Asebdad n uqerru n Mark Urel.

Mark Urel d yiwen seg yimenkaden i yettwassnen nezzeh deg umezruy n Tamenkda

Mark Urel
Amenkad Mark Urel.
Amenkad arumani

7 Meɣres 161 - 17 Meɣres 180
← Antuninus Piyus - Commode (fr) Suqel →
Akunsul arumani


Asenatuṛ arumani aqbur


questeur (fr) Suqel

Tameddurt
Isem-is ummidMarcus Catilius Severus Annius Verus
TalalitRoma, 26 Yebrir 121
TaɣlentRuma n zik
Axxam-isRoma
LmutVindobona (fr) Suqel, 17 Meɣres 180
Ideg n uẓekkachâteau Saint-Ange (fr) Suqel
Tamentilt n tmettantisragen igamanen (Tarka)
Tawacult
Baba-sMarcus Annius Verus, Antuninus Piyus
Yemma-sDomitia Lucilla
Tissulya akkedFaustine la Jeune (fr) Suqel
AbusinCeionia Fabia (fr) Suqel
Arraw-is
Atmaten-is d yissetma-sAnnia Cornificia Faustina l'aînée (fr) Suqel
Tawacult
TawsitAntonins (fr) Suqel
Aurelies (en) Suqel
Antonins (fr) Suqel
Asegmi
TutlayinTalatint
grec ancien (fr) Suqel
IselmadenAlexandros de Cotiaion (fr) Suqel
Hérode Atticus (fr) Suqel
Fronton (fr) Suqel
Junius Rusticus (fr) Suqel
Gnaeus Claudius Severus Arabianus (fr) Suqel
Amahil
Amahilasertay, afelsuf, amaru, monarque (fr) Suqel d empereur (fr) Suqel
Imahilen ixatarenPensées pour moi-même (fr) Suqel
TaɛeggaltCinq bons empereurs (fr) Suqel
Amussustoïcisme (fr) Suqel
Taflest
Asɣanreligion de la Rome antique (fr) Suqel

Taṛumant. Ilul deg useggas 121, yettuneḥsab d aneggaru gar wid iwumi qqaren "Semmus n Imenkaden Igerrzen", yerna d yiwen gar yimusnawen d yiflusufen imeqqranen n tfelsafit n Testuysit, yemmut deg useggas 180. Yella d amnekad seg 161 ar 180. Tallit-is tella gar talwit taṛumant d tazɣent n tilisa, gar tfelsafit d umgaru, gar tadbelt d tmettant n waṭas n yemdanen.

Tudert-is tamezwarut

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Mark Urel ilul deg Ṛuma. Isem-is ummid Mark Urel Anṭunin( neɣ s tlatinit: Marcus Aurelius Antoninus). Yekka-d seg tawacult tameqqrant yesɛan lḥeṛma deg tmetti taṛumant. Amenkad Hadriyan yextar-t-id zik, yefka-yas amkan deg usbeddi n tmenkda. Anṭunin Piyus yewwi-t-id ɣer twacult-is s usmemmi, yesselmed-as tadbelt, yessuddes-as abrid ɣer ukersii n tmenkda.

Mark Urel yelmed ɣer yiselmaden yesɛan tussna d wazal n tallit-nni. Yelmed tasekla, tutlayin, tasertit, akked tfelsafit. Tafelsafit tasṭuwit tekcem ɣer wallaɣ-is, tesselmed-as belli amdan ilaq ad yidir s wudem umeẓɣan, s tuẓulin, s ṣṣber, akked s uqbal n wayen ur yezmir ara ad ibeddel.

Tanbaḍt-is d usbeddi n tmenkda

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg useggas 161, mi yemmut Anṭunin Piyus, Mark Urel yuɣal d amnekad. Ur yebɣi ara ad yeḥkem i yiman-is kan, yessbedd Lusius Virus d amnekad akked-s. Sin-nni ḥekmen ɣef Tamenkda Taṛumant, maca Mark Urel yella d win yesɛan ṛṛay ameqqran akked tmussni n tsertit.

Tallit n tnbaḍt n umenkad Mark Urel (161–180 S.Ɛ.) tella d tin yeddren amedya ameqqran n wussisan deg tudsa d usnerni n tedamsa d teɣdemt deg agensu n Umenkud Aṛumani. Ɣas akken ccwal n beṛṛa am umgaru mgal Yiparṭiyen d Yiǧermaniyen wwin adras ameqqran deg umezruy-is, amenkad yessefti aṭas n tzemmar deg uḥraz n wurkad n daxel, aselḥi n isaḍufen, d ufus n tallalt i yiɣermanen deg lawan n twaɣiyin.

Deg tazwara n tnbaḍt-is deg useggas n 161 S.Ɛ., Mark Urel yexdem takti tamaynut deg umezruy aṛumani: yefren gma-s s usmemmi, Lusyus Virus (Lucius Verus), akken ad ilin d imenkaden i sin s tzemmar yellan s wudem n tagada. D tikkelt tamezwarut deg umezruy i deg yebḍa udabu unṣib gar sin n yemdanen iwumi fkan azwel n Augustus. Ɣas akken Mark Urel yella yesɛa adabu amezwaru d usrid deg tlufa timeqqranin, tasertit-a tessaweḍ ad tqeṛṛeɛ tawaɣit n umennuɣ n daxel yerzan lweṛt n udabu. Sin-a n yimenkaden xedmen s umtawa d tdukli alamma d tamettant n Lusyus Virus deg useggas n 169 S.Ɛ., mi d-yufa Mark Urel iman-is d anebbaḍ awḥid n tmenkda.

Mi yemmut Lusyus Virus, Mark Urel yeqqim d amnekad i yiman-is. Yella yettnadi ad yili d amdan n teɣdemt, mačči d amnakad n ṭṭrad. Yefka azal i usenqed n tadbelt, i uqader n iṣuḍaf, akked umesten n tilisa n tmenkda.

Tterka Tanṭunint

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Yiwet gar tedyanin tixatarin i iḥuzen agensu n tmenkda d tterka i d-yewwin iserdasen imedranen iṛumaniyen seg umgaru n Ugmuḍ deg useggas n 165 S.Ɛ. Tterka-a, iwumi qqaren Tterka TanṬunint, tessenggar aṭas n yiɣermanen d iserdasen deg yal tamnaḍt, ayen i d-yeglan s uɣelluy ameqqran deg tedamsa d ufaras (gar 5 ar 10 i yettwanɣan seg waṭṭan-agi).

Iwakken ad yefru tazɣent-a n tadrimt war ma yerna tiwsiwin ɣef uɣref, Mark Urel yexdem tigawt iweɛṛen: yesseqdec agerruj n tmenkda yerna yezzenz-iten deg ulzuzen (leswaq) n Ṛuma akk ayla d tɣawsiwin tunṣiben n tmenkda, tisenslin n wareɣ(dheb), d yisebdaden n wareɣ d lfeṭṭa n tgemmi taṛumanit. S waya, yessaweḍ ad d-yerr tadrimt i tenbaḍt d usiref n yigellilen war ma i nnal tadamsa n uɣerman.

Imgura d tilisa n tmenkda

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tallit n Mark Urel ur telli ara d tallit n talwit kan. Deg usammer, yella umgaru mgal Iparṭiyen. Deg ugafa, llan imenɣiyen mgal Iǧermaniyen, Imarkumanen, akked Ikwaḍiyen, ɣer yiri n wasif n Danub. Mark Urel yedda s timmad-is ɣer yiri n tilisa, yesselḥa iserdasen, u yeḥrez imukan yellan ɣer yiri n tlisa.

Imgura-agi ssaɣlayen aṭas n yemdanen, ssalayen tiwsi, ssnernayen aɣilif n tmetti. Maca Mark Urel yella yettnadi ad yesbedd talwit, ad yeḥrez tilisa, u ad yeḥrez tamenkda seg inṭagen n yimenzaɣen. Deg tmuɣli n tsertit, yella yefhem belli Tamenkda Taṛumant teḥwaǧ aserdas iǧehden, maca daɣen tadbelt ifazen.

Deg useggas n 175 S.Ɛ., tella-d yiwet n tnekra taxatart deg ugmuḍ, mi d-yefleɣ uselway n yiserdasen n dina Avidiyus Kasyus (Avidius Cassius) i yebɣan ad yeṭṭefɣ adabu acku tewweḍ-d talɣut dakken Mark Urel yemmut. Ɣas akken tanbaḍt n Mark Urel tella d tin iǧehden, tanekra-a ur d-tegli ara s umgaru aɣarim n daxel deg uɣlan.

Mi yemmut Kasyus s ɣur iserdasen-is, Mark Urel ur yeddim ara ttar. S tmust-is tastuysit d usuref, yegdel akk aḥbas neɣ anɣa n wid ittekkin deg tnekra-nni, yerna yesserɣ akk tibratin d isemlan n Kasyus war ma yeɣra-ten, akken ur d-yettili ara awehhi neɣ ttar mgal yisennaturen d yinelmaden-is deg Ṛuma.