Mark Urel

Mark Urel d yiwen seg yimenkaden i yettwassnen nezzeh deg umezruy n Tamenkda
Taṛumant. Ilul deg useggas 121, yettuneḥsab d aneggaru gar wid iwumi qqaren "Semmus n Imenkaden Igerrzen", yerna d yiwen gar yimusnawen d yiflusufen imeqqranen n tfelsafit n Testuysit, yemmut deg useggas 180. Yella d amnekad seg 161 ar 180. Tallit-is tella gar talwit taṛumant d tazɣent n tilisa, gar tfelsafit d umgaru, gar tadbelt d tmettant n waṭas n yemdanen.
Tudert-is tamezwarut
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Mark Urel ilul deg Ṛuma. Isem-is ummid Mark Urel Anṭunin( neɣ s tlatinit: Marcus Aurelius Antoninus). Yekka-d seg tawacult tameqqrant yesɛan lḥeṛma deg tmetti taṛumant. Amenkad Hadriyan yextar-t-id zik, yefka-yas amkan deg usbeddi n tmenkda. Anṭunin Piyus yewwi-t-id ɣer twacult-is s usmemmi, yesselmed-as tadbelt, yessuddes-as abrid ɣer ukersii n tmenkda.
Mark Urel yelmed ɣer yiselmaden yesɛan tussna d wazal n tallit-nni. Yelmed tasekla, tutlayin, tasertit, akked tfelsafit. Tafelsafit tasṭuwit tekcem ɣer wallaɣ-is, tesselmed-as belli amdan ilaq ad yidir s wudem umeẓɣan, s tuẓulin, s ṣṣber, akked s uqbal n wayen ur yezmir ara ad ibeddel.
Tanbaḍt-is d usbeddi n tmenkda
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg useggas 161, mi yemmut Anṭunin Piyus, Mark Urel yuɣal d amnekad. Ur yebɣi ara ad yeḥkem i yiman-is kan, yessbedd Lusius Virus d amnekad akked-s. Sin-nni ḥekmen ɣef Tamenkda Taṛumant, maca Mark Urel yella d win yesɛan ṛṛay ameqqran akked tmussni n tsertit.
Tallit n tnbaḍt n umenkad Mark Urel (161–180 S.Ɛ.) tella d tin yeddren amedya ameqqran n wussisan deg tudsa d usnerni n tedamsa d teɣdemt deg agensu n Umenkud Aṛumani. Ɣas akken ccwal n beṛṛa am umgaru mgal Yiparṭiyen d Yiǧermaniyen wwin adras ameqqran deg umezruy-is, amenkad yessefti aṭas n tzemmar deg uḥraz n wurkad n daxel, aselḥi n isaḍufen, d ufus n tallalt i yiɣermanen deg lawan n twaɣiyin.
Deg tazwara n tnbaḍt-is deg useggas n 161 S.Ɛ., Mark Urel yexdem takti tamaynut deg umezruy aṛumani: yefren gma-s s usmemmi, Lusyus Virus (Lucius Verus), akken ad ilin d imenkaden i sin s tzemmar yellan s wudem n tagada. D tikkelt tamezwarut deg umezruy i deg yebḍa udabu unṣib gar sin n yemdanen iwumi fkan azwel n Augustus. Ɣas akken Mark Urel yella yesɛa adabu amezwaru d usrid deg tlufa timeqqranin, tasertit-a tessaweḍ ad tqeṛṛeɛ tawaɣit n umennuɣ n daxel yerzan lweṛt n udabu. Sin-a n yimenkaden xedmen s umtawa d tdukli alamma d tamettant n Lusyus Virus deg useggas n 169 S.Ɛ., mi d-yufa Mark Urel iman-is d anebbaḍ awḥid n tmenkda.
Mi yemmut Lusyus Virus, Mark Urel yeqqim d amnekad i yiman-is. Yella yettnadi ad yili d amdan n teɣdemt, mačči d amnakad n ṭṭrad. Yefka azal i usenqed n tadbelt, i uqader n iṣuḍaf, akked umesten n tilisa n tmenkda.
Tterka Tanṭunint
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Yiwet gar tedyanin tixatarin i iḥuzen agensu n tmenkda d tterka i d-yewwin iserdasen imedranen iṛumaniyen seg umgaru n Ugmuḍ deg useggas n 165 S.Ɛ. Tterka-a, iwumi qqaren Tterka TanṬunint, tessenggar aṭas n yiɣermanen d iserdasen deg yal tamnaḍt, ayen i d-yeglan s uɣelluy ameqqran deg tedamsa d ufaras (gar 5 ar 10 i yettwanɣan seg waṭṭan-agi).
Iwakken ad yefru tazɣent-a n tadrimt war ma yerna tiwsiwin ɣef uɣref, Mark Urel yexdem tigawt iweɛṛen: yesseqdec agerruj n tmenkda yerna yezzenz-iten deg ulzuzen (leswaq) n Ṛuma akk ayla d tɣawsiwin tunṣiben n tmenkda, tisenslin n wareɣ(dheb), d yisebdaden n wareɣ d lfeṭṭa n tgemmi taṛumanit. S waya, yessaweḍ ad d-yerr tadrimt i tenbaḍt d usiref n yigellilen war ma i nnal tadamsa n uɣerman.
Imgura d tilisa n tmenkda
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tallit n Mark Urel ur telli ara d tallit n talwit kan. Deg usammer, yella umgaru mgal Iparṭiyen. Deg ugafa, llan imenɣiyen mgal Iǧermaniyen, Imarkumanen, akked Ikwaḍiyen, ɣer yiri n wasif n Danub. Mark Urel yedda s timmad-is ɣer yiri n tilisa, yesselḥa iserdasen, u yeḥrez imukan yellan ɣer yiri n tlisa.
Imgura-agi ssaɣlayen aṭas n yemdanen, ssalayen tiwsi, ssnernayen aɣilif n tmetti. Maca Mark Urel yella yettnadi ad yesbedd talwit, ad yeḥrez tilisa, u ad yeḥrez tamenkda seg inṭagen n yimenzaɣen. Deg tmuɣli n tsertit, yella yefhem belli Tamenkda Taṛumant teḥwaǧ aserdas iǧehden, maca daɣen tadbelt ifazen.
Deg useggas n 175 S.Ɛ., tella-d yiwet n tnekra taxatart deg ugmuḍ, mi d-yefleɣ uselway n yiserdasen n dina Avidiyus Kasyus (Avidius Cassius) i yebɣan ad yeṭṭefɣ adabu acku tewweḍ-d talɣut dakken Mark Urel yemmut. Ɣas akken tanbaḍt n Mark Urel tella d tin iǧehden, tanekra-a ur d-tegli ara s umgaru aɣarim n daxel deg uɣlan.
Mi yemmut Kasyus s ɣur iserdasen-is, Mark Urel ur yeddim ara ttar. S tmust-is tastuysit d usuref, yegdel akk aḥbas neɣ anɣa n wid ittekkin deg tnekra-nni, yerna yesserɣ akk tibratin d isemlan n Kasyus war ma yeɣra-ten, akken ur d-yettili ara awehhi neɣ ttar mgal yisennaturen d yinelmaden-is deg Ṛuma.
