Aller au contenu

Ludwig Feuerbach

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Ludwing Feurebach.

Ludwig Andreas von Feuerbach (1804–1872) d yiwen seg ifelsafen n Lalman imeqqranen n lqern wis 19. Tafelsafit-is tbedd ɣef sin yigejda: azɣan n tefelsafit n wuktu n Hegel, d uselmed belli amdan d tumast n yal tikti, n yal asɣan, d yal tussna. Deg umahil-is ameqqran « Tumast n Tmasiḥit » (Das Wesen des Christentums, 1841), yesken-d belli Yakuc(Ṛebbi) ur yelli ara d ayen yeffɣen i wemdan, maca d asenẓer(asenfer) n wemdan(neɣ d asenẓer n wayen ixuṣṣen amdan s wudem imitti) i yessuli ɣer yigenni. S wannect-a, Feuerbach yeldi abrid i tefelsafit tatrart n tenga, yerna yesbedd lsas i tmusni talsant ara d-yawin Marks, Engels, d waṭas n yifelsafen niḍen ɣer ubrid n tengat d tmetti.

I. Tudert d Uselmed n Feuerbach

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

1.1. Talalit d twacult

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Ludwig Feuerbach ilul-d deg 1804 deg Landshut, di Bavaria, deg twacult n yimfelsafen d yimusnawen. Baba-s, Paul Johann Anselm von Feuerbach, d yiwen seg yimusnawen imeqqranen n uzref deg lqern wis 19. Gma-s, Karl Wilhelm Feuerbach, d amusnaw n tusnakt. Ihi, Ludwig yekker-d deg twennaḍt n tmusni d uselmed, anda tiktiwin timaynutin d yinadiyen yeṭṭfen adeg ameqqran deg tudert-is n yal ass.

1.2. Aselmed deg Berlin d Erlangen

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg 1823, Feuerbach yekcem ɣer tesdawit n Heidelberg akken ad yelmed tasnakuct (théologie). Maca, seg 1824, yezger ɣer Berlin, anda i yefka tameẓẓuɣt i yiselmaden n Hegel. Din, yelmed tafelsafit n Hegel s telqayt, yerna yuɣal d yiwen seg yinelmaden-is imeqqranen. Deg 1828, yekfa aselmed-is deg Erlangen s tezrigt ɣef « Tmusni n wallaɣ » (De ratione una, universali, infinita). Seg 1829 armi 1835, yesselmed tafelsafit deg Erlangen.

1.3. Abaɣur d unadi

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg 1830, yeffeɣ-d wedlis-is amezwaru « Tidmi ɣef tmettant d tmeɣlalt » (Gedanken über Tod und Unsterblichkeit), anda yenna belli tamettant d taggara n tudert, ur telli ara tmeɣlalt n yiman. Aya yegla-d s uɣilif: aselmed-is yettwagdel, yerna yettwakkes seg tesdawit. Seg imir-n, yedder deg Bruckberg, deg lɛerc n tmeṭṭut-is, anda yura aṭas n yidlisen. Deg 1848–1849, yefka-d timsirin ɣef tumast n tmasiḥit deg Heidelberg. Yemmut deg 1872 deg Rechenberg, qrib Nuremberg.

II. Azɣan n Tefelsafit n Hegel

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

2.1. Seg uḍfar ɣer uzɣan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yebda d aḍefran n Hegel. Yesseqdac tarrayt n Hegel, yettamen belli « iziɣer » (Geist) d tumast n yal ayen yellan. Maca, seg iseggasen n 1839–1843, yebda yettwali belli tefelsafit n Hegel tbeddel tilawt: deg waddad n Hegel, Tidmi d nettat i d-yessawalayen amdan d ddunit, maca Feuerbach yenna belli amdan d ddunit i d-yessawalayen tidmi. Aya d abeddel ameqqran: seg « Tidmi tesselmad amdan » ɣer « Amdan i d-yessawalayen tidmi ».

2.2. « Tafelsafit n uzekka » (1843)

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg wedlis-is « Imenzayen n Tfelsafit n Uzekka » (Grundsätze der Philosophie der Zukunft), Feuerbach yura s wawal izgan:

« Tifelsafit n Hegel tessuli iziɣer neɣ tidmi ɣer udabu, maca tidmi ur tezmir ara ad tili mebla amdan i yettmeyyizen. D amdan i d-yettaken anamek i tidmi, mačči d tidmi i d-yettaken amdan. »

Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tafelsafit seg yigenni n tiktiwin timadwanen ɣer tmurt n tilawt, n yiḥulfan, d tegnatin n wemdan. Yenna belli tefelsafit ilaq ad tebdu seg wemdan n tidet, amdan n uɣrum, n tmeddurt, n tayri, n lmeḥna — mačči seg « Tidmi tamagdezt » ur nesɛi udem.

2.3. Abddel n uselmed

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yessers-d abddel ameqqran deg tefelsafit:

Hegel yeqqar: « Tilin d tin i d-yettawin tikti neɣ tafrit» (Sein bestimmt das Bewusstsein).

Feuerbach yeqqar: « Tikti d tin i d-yettawin seg tilin » — maca tilin-agi d tilin n wemdan n tidet, n ugama, n yiḥulfan.

Aya d abrid i d-yeldin i Marks, i d-yennan seg imir-n: « Mačči tikti i d-yessawalayen tilin n tmetti, maca tilin n tmetti i d-yessawalayen tikti. »

III. Tasleṭ n Wesɣan: « Tumast n Tmasiḥit »

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

3.1. Tikti tagejdant: « Tasnakuct d tessnalsa »

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Asmektay n Feuerbach deg Nuremberg.

Tikti tameqqrant akk n Feuerbach d tinna: « Tasnakuct d tessnalsa » (Theologie ist Anthropologie). Aya anamek-is: yal ayen i d-neqqar ɣef Yakuc, deg tidet, d ayen i d-neqqar ɣef wemdan(dayen i d-yekkan seg wamek yella wemdan) — maca s talɣa yettwasemɣren, yettwasbedden berra n wemdan.

Feuerbach yenna:

« Yakuc(Ṛebbi) d tumast n wemdan yettwaberrzen seg wemdan, yettwasbedden deg yigenni, yettwaɛeẓzen amzun d ayen nniḍen. ».

Deg udlis-is agejdan i wumi isemma "Tumast n Tmasiḥit", i d-yeffɣen deg useggas n 1841, Feuerbach yessefhem-d s telqayt belli asɣan d asenẓer n tumast talsant. S unamek nniḍen, d amdan s timmad-is i d-yesnulfan Yakuc (Ṛebbi). yeḥseb-it d imezgi n uktuyen-is d yisirmen-is yelhan akk, am tayri, tamusni, taɣdemt, d tnezzmart tameɣlalt. Feuerbach yeqqar-d belli amdan, mi ara yefk akk tiɣariwin-a i yiwet n tɣawsa n beṛṛa i t-yugaren, yettak-as azal i nettat d tnezzmart-is, yettu iman-is d wayen yezmer ad t-ixdem. Ayagi d ayen i d-igellun s tkufḍa, imi amdan yettwali iman-is d aleqqaq zdat n tesmekta n usugen i d-ixleq yiman-is. Akken ad d-yerr amdan azal-is d tilelli-s, issefk fell-as ad yegzu belli ayen akk i yettnadi deg usɣan yella deg tumast-is talsant d ugama-s. S wakka, Feuerbach yerra tasnakuca d tasnalsa, imi ɣur-s tuffirt n usɣan d amdan d tilawt-is.

3.2. Asenfer(asenẓer) n tumast n wemdan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yessefhem amek i yettxemmem wemdan asɣan:

Amdan yettwali asenẓer-is(isnefren-is): isnefren-is d tayri, d tamusni, d tezmert, d leḥnana, d tanezmart.

Yessemɣar-iten: Yessuli isnefren-is ɣer udabu ameqqran, yerra-ten d ayen ur nesɛi talast.

Yesbedd-iten berra-s: Yefka-asen isem « Yakuc », yerra-ten d ayen yellan deg yigenni, ur nelli deg wemdan.

Yeɛbed-iten: Yuɣal yettɛebbid ayen i d-yexleq s yiman-is, yettwali-t d ameqqran, netta d ameẓẓyan.

Feuerbach yura: « Amdan yessekcem tumast-is deg Yakuc, syin yettwali Yakuc d ayen yeffɣen i wemdan, d ayen yettḥekkmen fell-as. »

3.3. Asɣan d takufḍa

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg tmuɣli n Feuerbach, asɣan d talɣa n tkufḍa: amdan yettak afus-is i wayen i d-yexleq, syin yettuɣal d aqeddac n wayen i d-yexleq s yiman-is. Aya yecba wayen i d-yenna ɣef tedrimt: amdan ixeddem, yessewjed-d lɣella, maca lɣella-ines tuɣal d ayen yettḥekkmen fell-as.

3.4. Acu i d-yewwi usɣan i wemdan?

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach ur yeqqer ara asɣan ur nesɛi anamek. Yenna belli asɣan yesɛa anamek: d asirem n wemdan, d tayri-s i leḥnana, d tazmert i yettnadi. Maca asɣan yesker-d takufḍa imi yessekcem isnefren-agi berra n wemdan, deg wemkan ad yettilint deg wemdan s timmad-is.

IV. Takufḍa: Tikti Tagejdant

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

4.1. Anamek n tkufḍa ɣer Feuerbach

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Takufḍa ɣer Feuerbach d tadyant ideg amdan yessekcem tumast-is deg ayen nniḍen, syin yettwali ayen-nni amzun d ayen yeffɣen i wemdan, yettḥekkem fell-as. Llant kraḍ n talɣiwin n takufḍa ɣer Feuerbach:

Takufḍa tasɣanant: Amdan yessekcem isnefren-is deg Yakuc, syin yeɛbed Yakuc amzun d ameqqran fell-as.

Takufḍa tafelsafant: Tefelsafit n Hegel tessekcem amdan deg « Tidmi tamagdezt », tesseɣli-t d aqeddac n tiktiwin timugdaz.

Takufḍa tasertant: Udabu d yilugan yettwasbedden beṛṛa n wemdan, yettḥekkmen fell-as.

4.2. Abrid n usellek seg tkufḍa

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yenna belli asellek seg tkufḍa yettili s tmusni: mi ara yissin wemdan belli Yakuc d asenfer n tumast-is, ad yeḥbes ad yeɛbed ayen i d-yexleq, ad yuɣal ɣer yiman-is, ad yeɛbed tumast-is deg yiman-is.

« Mi ara yissin wemdan belli isnefren n Yakuc d isnefren-is, ad yuɣal d ilelli. Ad yeḥbes ad yettnadi beṛṛa-s ayen yellan deg-s. »

4.3. Asemdu ɣef Marks

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Marks yeṭṭef-d tikti-agi n takufḍa, maca yesbedd-itt ɣef tmetti d tedamsa: takufḍa ur telli ara kan deg wesɣan, maca deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan yettxeddem lɣella-s syin ttuɣalen d ayen yettḥekkmen fell-as.

V. Talsawit: Amdan d Tumast n Yal Ayen Yellan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

5.1. « Amdan d aḥric ameqqran i wemdan »

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yura: « Homo homini Deus est » — « Amdan d Yakuc i wemdan ». Aya anamek-is: ur nesɛi ara ḥedd nniḍen i d-yettaken anamek i tudert-nneɣ, i d-yettaken tayri, i d-yettakan leḥnana — d amdan kan i izemren ad yeg aya i wemdan nniḍen.

5.2. Tumast n wemdan deg tmetti

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach ur yettwali ara amdan d yiwen kan, yettwali-t deg temetti. Yenna:

« Tumastt n wemdan ur telli ara deg yiwen kan, tettili deg tmetti, deg ussaɣ ger Nekk d Kečč, ger Nekk d Kemm. Amdan ur yezmir ara ad yili mebla wayeḍ. »

Aya d tikti tameqqrant: amdan d amdan kan s wayeḍ. Tayri, tamidit, timetti — akk-a d isnefren n wemdan n tidet.

5.3. Asentel n « Nekk d Kečč »

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yessefhem belli tumast n wemdan ur telli ara deg « Nekk » kan, maca deg ussaɣ ger « Nekk » d « Kečč/Kemm ». Aya yecba tikti n Martin Buber (i d-yusan deffir-s) ɣef « I-Thou ». Feuerbach yenna:

« Amdan n yiwen ur yelli ara d amdan n tidet. Amdan n tidet yettili kan deg sin: Nekk d Kečč. ».

VI. Tenga d Yiḥulfan: Tefelsafit n Tilawt

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

6.1. Tanga d tumast

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yenna belli tanga d tumast n yal ayen yellan. Ur telli ara « Tidmi » ur nesɛi tenga, ur telli ara tumast ur nesɛi udem. Tenga ur telli ara d ayen n dir, d ayen ur nesɛi anamek — d ayen yettɛicin, i d-yettaken tudert, d ayen i nessawal s yiḥulfan-nneɣ.

« Tanga ur telli ara d ayen n dir. D ayen i d-yettaken tumast i yal ayen. Mebla tanga, ur telli ara tidmi, ur telli ara tikti, ur telli ara tmeddurt. ».

Uqbel ad d-isbedd tafelsafit-is timziregt, Feuerbach yella d anelmad n Hegel, yettiki deg tarbaɛt n yimhegaliyen iẓelmaḍen (hégéliens de gauche). Maca, s tmuɣli-s tamaynut, yeffeɣ i webrid n tiktiwt i yebnan ɣef tikti n "Iziɣer amagdaz" i d-ixelqen tilawt d umaḍal angawan. Feuerbach yeqleb tamuɣli-ya s lǧedra-s; ɣur-s, tilawt tangawant d ugama d nutenti i d aẓar n kullec, ma d tiktiwin, timuɣliwin, d yisɣanen d ayen i d-yekkan seg umdan yettidiren deg tilawt-a. Ihi, tangeẓṛi n Feuerbach tebna ɣef wayen yettwaḥulfan s wallalen n tnefsit, ɣef tfekka d wemdan amuddir, win yettidiren deg tmetti d ugama. Ɣer uflusuf-a, amdan ur yelli ara kan d asugen neɣ d tikti tamadwant, maca d tafekka i yesɛan iḥulfan, tayri, d israyen yeqqnen ɣer tudert-a.

6.2. Iḥulfan d abrid n tmusni

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tefelsafit seg « tidmi iḥekkun ɣef yiman-is » ɣer « yiḥulfan i d-yettakan tilawt ». Yenna:

« Iḥulfan ur ttekksen ara. D nitni i d-yettakan tilawt i wallaɣ. Mi ara waliɣ, mi ara sleɣ, mi ara ḥulfuɣ — din i yettili tilawt n tidet. »

Aya d azɣan n « tefelsafit tamagdezt » i yettwalin tilawt s tikti kan. Feuerbach yebɣa tafelsafit i d-yebdan seg tfekka, seg yiḥulfan, seg tegnatin n wemdan.

6.3. Agama d tumast

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yettwali agama d ayen yezwaren i wemdan. Amdan yekka-d seg ugama, yettidir deg ugama, yettɛic s ugama. Agama ur yelli ara d « asenẓer n Tidmi », d ayen yellan s timmad-is, ur yeḥwaǧ ara ḥedd i t-id-ixellqen.

VII. Tafelsafit n Uzekka: Abrid n Feuerbach

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

7.1. Tafelsafit ilaq ad tili s wudem n talsawit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yebɣa ad yesbedd tafelsafit tamaynut: tafelsafit ur nettwali ara « Tidmi tamagdezt », maca tafelsafit i yettwalin amdan n tidet, s tfekka-s, s yiḥulfan-is, s tayri-s, s lmeḥna-s. Yura:

« Tifelsafit n uzekka ilaq ad tebdu seg wemdan, mačči seg tikta. Ilaq ad tessers amdan deg tlemmast, ad t-twali s yiḥulfan, s tayri, s temetti. »

7.2. Asenfal n wesɣan s talsawit

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach ur yebɣi ara ad yekkes asɣan s ufus. Yebɣa ad yessker asenfal: ad nessker tifsar i yettɛebbid wemdan deg Yakuc (tayri, leḥnana, tazmert, tamusni) ad tent-nessers deg wemdan s timmad-is. Aya d asenfal seg « tasnakuct » ɣer « talsawit », seg « tefelsafit n yigenni » ɣer « tefelsafit n tmurt ».

7.3. Tumast n tmusni tatrart

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tafelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tmusni tatrart:

Deg tesnilsit: Tefham belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti.

Deg tefelsafit n tmetti: Tesbedd amdan d tumastt, mačči udabu.

Deg tedamsa: Teldi abrid i uzɣan n tedrimt d uxeddim.

Deg tussna n tnefsit: Tesken belli asɣan d aḥulfu, d asirem, mačči d tidet n berra.

VIII. Asemdu ɣef Marks d Engels

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

8.1. Marks d Feuerbach

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Karl Marks yebda s tfelsafit n Feuerbach. Deg 1843–1844, yura « Azɣan n Tefelsafit n Hegel » d « agemmir ɣef Feuerbach » (Thesen über Feuerbach). Marks yeṭṭef-d tikti n tkufḍa, maca yesbedd-itt ɣer tmetti d tedamsa:

Feuerbach yenna: Takufḍa tella deg wesɣan.

Marks yenna: Takufḍa tella deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan ixeddem-it syin ittuɣal d ayen yettḥekkimen fell-as.

8.2. Azɣan n Marks ɣef Feuerbach

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg ugemmir wis 11, Marks yura: « Imeflasufen ḥekkan-d kan ɣef ddunit s talɣa yemxalafen; ayen yesɛan azal d abeddel-is. » Marks yenna belli Feuerbach yeḥbes deg uselmed, ur yewwiḍ ara ɣer ubeddel n tmetti. Feuerbach yettwali amdan s tmuɣli tamagdezt, ur yettwali ara tignatin n tmetti, n tedamsa, n udabu i yettbeddilen amdan.

8.3. Engels d Feuerbach

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Friedrich Engels yura deg « Ludwig Feuerbach d Tagara n Tefelsafit Talmanit Tamagdezt(taklasikit) » (1886) belli Feuerbach yeldi abrid, maca ur yekfi ara. Yenna:

« Feuerbach yesseɣli tefelsafit seg yigenni ɣer tmurt. Maca yettḥebes din: yettwali amdan s tmuɣli, ur yettwali ara tignatin n tmetti i yettbeddilen amdan. ».

XIX. Asemdu n Tefelsafit n Feuerbach ɣer Tussna Tatrart

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

10.1. Deg tfelsafit n wesɣan

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yeldi abrid i tfelsafit tatrart n wesɣan: Nietzsche, Freud, Sartre — akk-a ssnen belli Feuerbach d win i d-yennan belli asɣan d axeddim n wemdan. Freud yenna belli asɣan d « lmarur » (illusion), Nietzsche yenna belli « Yakuc yemmut », Sartre yenna belli amdan d ilelli, ur yesɛi ḥedd i s-d-yettaken anamek.

10.2. Deg tassnalsa

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tefelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tassnalsa (anthropologie) tatrart. Yesbedd amdan d tumast n yal anadi, n yal tamusni. Aya d lsas n tassnalsa tatrart i yettwalin amdan s tmuɣli n tmetti, n yidles, n tutlayt.

10.3. Deg tfelsafit n tmetti

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tikti n Feuerbach ɣef tayri, leḥnana, d temetti tebna lsas i tfelsafit n tmetti tatrart. Yenna belli tmetti ur tebni ara ɣef yilugan kan, tebni ɣef wassaɣ ger yemdanen, ɣef tayri, ɣef leḥnana.

10.4. Deg tfelsafit n tutlayt

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Feuerbach yenna belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. Tutlayt ur telli ara d ayen n berra, d ayen i d-yekkan seg wemdan, seg wassaɣ ger yemdanen. Aya yeldi abrid i tfelsafit n tutlayt tatrart.