Evemerus
Evemerus (Euhemeros / Εὐήμερος) d afelsaf u d amyaru Agrigi aqbur, yettwasnen s teẓri i d-yefka ɣef yirebbiten: ɣur-s, kra n
| Tameddurt | |
|---|---|
| Talalit | Messana (fr) |
| Lmut | Taskendrit, lqern wis 3 BCE |
| Asegmi | |
| Tutlayin | grec ancien (fr) |
| Amahil | |
| Amahil | amusnaw n leɛbad, amaru, afelsuf, amezray d mythographe (fr) |
| Taflest | |
| Asɣan | ticcufert |
yirebbiten yellan zemren ad ilin deg tazwara d imdanen n tidet — igelliden, imnekcamen neɣ imdanen yesɛan azal — syin akkin, deffir n tmettant-nsen, ttwaɛebden am yirebbiten. Tikti-a i d-yefka yiwen n ubrid nniḍen i usefhem n tmucuha d tmiṭulujit.
1. Anwa i yella Evemerus?
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Evemerus yedder deg taggara n tasut tis IV uqbel talalit n Ɛisa, akked tazwara n tasut tis III uqbel talalit n Ɛisa, deg tallit i d-yeḍfaren tameddit n Aliksandr Ameqqran. Iɣbula iqburen ur d-ttakken ara talɣut ɣef tudert-is, ihi ur nezmir ara ad nessekfel s telqayt melmi d wanda i d-ilul.
Yettwasen deg umezruy n tfelsafit ladɣa s umahil-is Hiera Anagraphē (Ἱερὰ Ἀναγραφή), i nezmer ad nefhem am « Tira Tuqdist » neɣ « Asekles Uqdis ». Aḍris agejdan n udlis-a iruḥ, maca kra seg-s yettwassen s yisebtar d yisuɣal i d-qqimen deg yimezwura n tallit taqburt.
2. Tallit ideg yedder
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Evemerus yedder deg tallit tahellenistit, mi yekfa udabu n Aliksandr Ameqqran, imi timura i yekcem deg-sent mgaradent gar yigliden d yimnekcamen-is.
Tallit-a tesɛa azal meqqren deg umezruy n tmitulujit: tuddsa n yirebbiten d tmucuha n Yigrigiyen teṭṭef tamurt tameqqrant, maca deg yiwen wakud llan ifilasafiyen d yimyura i ibeddun ad sqerdcen timsal-a s tmuɣli n umezruy, n tfelsafit d usegzi aɣaran.
Evemerus yella gar wid i d-yefkan yiwet seg teẓriwin i d-yettbanen d timaynutin: ma yella kra n yirebbiten d imdanen n zik i yettwaɛebden deffir?
3. « Hiera Anagraphē » — amahil-is agejdan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg udlis-is, Evemerus yules-d ɣef tinigin ara t-yawin ɣer tegzirt n Panchaia.
Panchaia tettwasegza am wakal aberkan d amerkanti, anda i yufa Evemerus kra n uḍris neɣ n usekles uqdis. Ɣef wakken i d-yenna, deg-s llan yismawen d umezruy n yirebbiten am:
Zeus, Kronos d Uranos.
Maca ayen i d-yufa — ilmend n wayen i d-yules — yessefk ad ibeddel tamuɣli ɣef-sen: ur llin ara seg tazwara d yirebbiten n igenni, maca d imdanen n zik, d igelliden neɣ d imdanen yesɛan adabu d wazal meqqren.
Panchaia tezmer ad tili d amkan asugnan i yesseqdec umyaru iwakken ad d-yefk tiktiwin-is. Imusnawen n wass-a ur ttwalin ara taleqqimt-is am umezruy ussid n tinigt i yeḍran akken i d-yettwales.
4. Tikti tagejdant n Evemerus
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tikti-s nezmer ad tt-id-nessegzi akka:
Amdan → ameqqran deg tmetti → amazray → aɛebbad → arebbi.
S unamek nniḍen, amdan yezmer ad yili d agellid neɣ d amnekcam yesɛan azal meqqren. Mi yemmut, imdanen ad cfun fell-as. Tallit tettɛeddi, tamacahut tettnerni, tamektit-is tettbeddil, alamma amdan-nni yettuɣal deg tmiṭulujit d arebbi(illu/akuc).
Ɣef wakken i t-id-yessegza Evemerus, ihi, tmiṭulujit tezmer ad tesɛu aẓar amazray.
5. Amedya n Zeus
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg tmuɣli-a, Zeus ur yelli ara seg tazwara d arebbi ur nesɛi ara talalit. Yella d amdan, neɣ d agellid ameqqran, i yellan deg umezruy aqbur. Seld tamettant-is, imezwura ɛebden-t, syin akkin tuget n yimdanen tettut belli yella d amdan.
S wakka, tamacahut tessexlaḍ gar tamektit n umezruy d tmiṭulujit.
Ur ilaq ara ad nefhem aya am yisemli amazray yettwaselken s wallalen n yimussnawen n wass-a; d tarrayt tafelsafant d tsekla i yesseqdec Evemerus i usefhem n yirebbiten.
6. « Evemerisme »
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Seg yisem-is i d-yekka wawal evhémérisme / euhemerism.
Deg useqdec atrar, evemerisme d tarrayt n usefhem n tmiṭulujit s unadi n uẓar amazray i yezmer ad yili deffir n tmacahut.
Amedya: ma tella yiwet n tmacahut ɣef ugellid i yesɛan tizemmar n yirebbi, win yettnadin s tarrayt n Evemerus ad yesteqsi:
Ma yella ugellid-a d amdan amazray n tidet, maca tamektit-is(cfawat-is) tbeddel deg yiseggasen alamma yuɣal d arebbi deg tmiṭulujit?
Tarrayt-a ur tettak ara azal kan i wayen i d-tenna tmacahut, maca tettɛassa amek i tezmer tmacahut ad d-tban seg umezruy.
7. Evemerus d usɣan(tadeyyanit)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ur ilaq ara ad nerr Evemerus, war aselken, am win i yugin akk tadeyyanit neɣ am « amezwaru n wid ur nettamen s yirebbiten ». Tikti-s tezmer ad tettwafhem ugar am usefhem aɣaran n kra n yirebbiten n tmitulujit.
Deg tmura tiqburin, aya yesɛa anamek meqqren, acku ɛibada n yirebbiten ur telli ara d tamsalt n teflest(liman) kan; tezdi daɣen akked tsertit, igelliden, leɛwayed d tudert n tmetti.
8. Amgired akked tmuɣli n yifilasafiyen nniḍen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Evemerus ur yelli ara d amezwaru i yettnadin ad yefk asefhem i tmitulujit war ma yeqqim kan ɣer taleqqimt n tmacahut.
Kra n Yigrigiyen n zik ttwalin timucuha am inzan neɣ d izamulen, ma d wiyaḍ ttaken-asent anamek n ugama. Evemerus, deg tama-s, yefka azal meqqren i umezruy n yimdanen.
Aya i t-yerran d win yesɛan amkan iman-is deg umezruy n usefhem n tmitulujit.
9. Ennius d usiweḍ n tikti-s ɣer yirumanen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Aḍris agejdan n Evemerus ur d-yewwiḍ ara ɣer-neɣ s talɣa-is tamezwarut. Yiwen seg yimdanen yesɛan azal meqqren deg usiweḍ n tiktiwin-is d umyaru arumani Ennius.
Ennius yura amahil s tlatinit i yettwassnen s yisem Euhemerus, i yesseqdec neɣ i d-yesuqlen seg umahil Agrigi. S waya, tikti n Evemerus tekcem daɣen ɣer tsekla d tfelsafit tarumanit.
10. Evemerisme d Irumaniyen Imaziɣen n tallit nniḍen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tikti n Evemerus tesɛa azal deg talliyin i d-yeḍfaren, ladɣa mi bdan yimyura imasiḥiyen ad sqerdcen tadeyyanit taɣerfant n Tmenkda Tarumanit.
Deg tmuɣli-nsen, teẓri n Evemerus tezmer ad tettwaseqdec am ufus: ma yella « irebbiten » d imdanen i yettwaɛebden seld tmettant-nsen, ihi ur llin ara d irebbiten n tidet.
Aya yettban ladɣa deg yimeslayen n kra n yimyura imasiḥiyen iqburen. Maca ilaq ad nessemgired gar teẓri tamezwarut n Evemerus d useqdec i tt-gan wiyaḍ seld-s.
11. Tazrirt-is ɣef unadi n tmitulujit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ass-a, imusnawen ur ttaken ara i "evemerisme" azal n tarrayt i yezmer ad yessefhem akk timiṭulujiyin.
Tamacahut tezmer ad d-teffeɣ seg waṭas n tɣawsiwin: aneḍru amazray, izumal n ugama, leɛwayed, tasertit, timetti, tasreḍt, neɣ asugen aseklan. Ihi ur nezmir ara ad nini yal arebbi aqbur yella deg tazwara d amdan amazray.
Maca tikti n Evemerus teqqim d tameqqrant acku tessekcem asteqsi agejdan:
D acu i yezmer ad yili d tidet tamazrayt deffir n tmacahut?
12. Azal-is deg umezruy n tfelsafit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Evemerus ur yettwassen ara s unagraw afelsafan am Aflaṭun neɣ Aristoteles. Azal-is yella ugar deg tarrayt n usqerdec n tmiṭulujit.
Yessekcem kra n tɣawsiwin tigejdanin:
amezruy, acku yettnadi aẓar n tmacahut deg yineḍruyen n yimdanen;
tamektit(cfawat), acku tamacahut tezmer ad tettnerni mi ara ɛeddin leqrun;
adabu, acku igelliden d yimnekcamen zemren ad uɣalen d imdanen iqedsen;
tadeyyanit, acku aɛebbad yezmer ad ibeddel tamektit n umdan ɣer tmiṭulujit.