Aller au contenu

Amruj aberkan

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.

alt=|vignette|Tugna tuddist n uḍebsi n usemlili n tefli taberkant M87 i d-yettwaṭṭfen s usnagar n 345 GHz, d tin ifeslen akk ar ass-a. Di tsengallunt, tafli taberkant d yiwet n tfekka tagennawt i yedzen aṭas, armi lǧehd n yiger-is n tzayzeyt ur yettaǧǧa ula d yiwet n talɣa n tanga neɣ n unfezway ad trewel seg-s.

Tifekkiwin am tigi ur zmirent ad d-ssuffɣent neɣ ad zerɛent tafat, ɣef waya d tiberkanin, aya yebɣa ad d-yini belli ur ttwawalayent ara. Maca, aṭas n tarrayin n tmuɣli tarusridt deg teɣziwin n temdeswelt yemgaraden i d-yettwaheggan, yerna ttaǧǧant-aɣ ad nɣer aṭas n tumanin i d-ttawiyent. Ladɣa, tanga-nni i d-tejbed tefli taberkant tettwaḥma ɣer teẓɣalin ɛlayen aṭas deg uḍebsi n usemlili, yerna tessufuɣ-d aṭas n yizenẓaren X, uqbel ad "tettwableɛ".

Yebda uxemmem fell-asent yakan seg lqern wis 18, deg uɣawas n tmikanikt taklasikt, tilit-nsent — i d-tberrez tmasseɣt tamatut — d lyaqin ɣer umur ameqran n yimsengallunen d yimsengamen imiẓranen. Imi tafli taberkant ur d-tettwafa ara anagar s yisemduyen n yiger-is n tzayzeyt, yella-d wamek ara asent-muqlen s wudem amzun d usrid deg useggas n 2015 s ubrid n tmuɣli tusridt tamenzut i temdeswal n tzayzeyt, GW150914. Ass n 10 yebrir 2019, ttwafsrent-d tugniwin timenza n tefli taberkant, tid n M87, d tafli taberkant s tezdezt tameqrant aṭas i d-yezgan deg wul n tgalaksit M87. Deffir-sent, ass n 12 magu 2022, llant-d tugniwin nniḍen i d-yekkan seg Sagittarius A, di tlemmast n Ubrid n Walim. Timuɣliwin-a yemgaraden rnant-d asentem amaynut ɣef tilit-nsent.

Deg uɣawas, yerna s wakka, deg tlisa n tmasseɣt tamatut, tafli taberkant d tasufit n tzayzeyt i tezzi yiwet n temnaḍt n tallunt ideg ula d acemma ur yezmir ad irewel, teḥrez-itt-id tjumma iwumi qqaren igli. Tamikanikt takwanṭit, mi ara tettwasnes ɣef tyugiwin n tzelɣiwin timussisin i d-yettbanen ɣer tama n yigli, tberrez-d belli tifliwin tiberkanin "ttɣarayent" s cwiya, imi d-ssufuɣent anfezway n tfekka taberkant iwumi qqaren anfezway n Hawking. vignette|Tugna i d-yettwasneɣnen n tefli taberkant titrit akken ara tt-iwali umannay i d-yezgan ɣef wazal n mrawt n yikilumiṭren (tẓa n tikwal aqqaṛ n tefli taberkant), yerna tugna-s tettban-d srid ɣer Usigna Ameqran n Magellan [alpha 1].

Asissen d tesniremt

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

vignette|Tafli taberkant (asneɣni) n mraw n tezdeztiwin tifukanin, seg wemkan n tmuɣli i d-yezgan ɣef wuggug n 600 n yikilumiṭren. Deg ugilal, yella Ubrid n Walim Tafli taberkant d yiwet n tfekka tasengallunt i ɣef d-tenna tmasseɣt tamatut belli tennulfa-d s yiwet n tezdezt i yezdin aṭas armi tkemmel annerdem ɣef yiman-is s ssebba n tzayzeyt-is, armi d-tewweḍ ad d-tettwajmaɛ deg yiwen n wazag iwumi qqaren tasufit n tzayzeyt. Isemduyen n weddez n tezdezt-a ttaǧǧan-aɣ ad d-nessegzi yiwet n tkurt, iwumi qqaren igli n tedyanin n tefli taberkant, i seg ur yezmir ad irewel ula d yiwen n unfezway, ur d-nettader ara akk tanga. S tidet, tazdezt-is tugar akken armi ula d tafat ur tezmir ad trewel i ujbad-is n tzayzeyt iwakken ad d-taweḍ ɣer uẓeṭṭa n tiṭ-nneɣ (neɣ ɣer yal allal n tmuɣli). Imi arured n userreḥ n tefli taberkant ur tezmir ara ad t-taweḍ tafat, yellan s yiman-is tesɛa arured i d timezgit tasengamant ur nnezmir ad tt-nezger, yettwagem-d belli d awezɣi trewla seg ujbad n tzayzeyt n tefli taberkant. Takurt-a tezga-d tetteddez ɣef tsufit, yerna aqqaṛ-is yeqqen kan ɣer tezdezt talemmast ; tmeṭṭel-d s kra n wudem asigzi allunan n tefli taberkant. Ɣer tama n tkurt-a, isemduyen n tzayzeyt ttwawalayen yerna qessiḥit aṭas.

Aqqaṛ n tefli taberkant d aẓunan ɣer tezdezt-is : azal n 3 n yikilumiṭren i yal tazdezt tafukant i tefli taberkant n Schwarzschild. Ɣef wuggug gar-yitran (s yimelyan n yikilumiṭren), tafli taberkant ur tesɛi ara ajbad yugaren win n yal tafekka nniḍen i yesɛan yiwet n tezdezt am nettat ; ihi mačči d "amsader" ur yettwamnaɛen. Amedya, lemmer Tafukt ad tettwabeddel s tefli taberkant yesɛan yiwet n tezdezt-is, iberdan n tuzzya n tfekkiwin i s-d-yezzin (iguren d wiyaḍ) ad qqimen s umata ur ttbeddilen ara (anagar tiɛeddiwin ɣer tama n yigli i yezmren ad d-awint abeddel ameqran). Llan aṭas n wanawen n tifliwin tiberkanin. Mi ara d-nnulfunt s ssebba n unnerdem n tzayzeyt n yitri yesɛan tazdezt tameqrant, qqaren-asent tafli taberkant titrit, tazdezt-is tugda kra n tezdeztiwin tifukanin. Tid yellan di tlemmast n tgalaksiyin sɛant tazdezt tameqrant aṭas, yezmren ad taweḍ acḥal d amelyar n tikwal tin n Tfukt ; qqaren-asent tafli taberkant s tezdezt tameqrant aṭas (neɣ tafli taberkant tagalaksawt). Gar snat n tiskariwin-a n tezdezt, yezmer ad ilint tifliwin tiberkanin tilemmasin s tezdezt n kra n yigiman n tezdeztiwin tifukanin. Ttwaxemmen-d diɣ ɣef tifliwin tiberkanin s tezdezt meẓẓiyen aṭas, i d-yennulfan di tazwara n umezruy n Umeɣrad, kra kan deffir n Big Bang (Aṭerḍeq Ameqran), yerna qqaren-asent tifliwin tiberkanin timenzawanin. Tilit-nsent, ar ass-a, ur d-tettwasentem ara.

S ubadu, d awezɣi ad nwali srid tafli taberkant. Maca, nezmer ad d-nestenbeḍ tilit-is seg tigawt-is n tzayzeyt : ama s yisemduyen ɣef yiberdan n yitran i d-iqeṛben ; ama di tlemmast n yimikṛukwaẓaṛen akked yiɣsan urmiden n tgalaksiyin, anda tanga, i d-yezgan ɣer tama, mi ara d-teɣli ɣef tefli taberkant ad teḥmu aṭas yerna ad d-tessuffeɣ anfezway X iǧehden. S wakka, timuɣliwin ttaǧǧant-aɣ ad d-nefk tilit n tfekkiwin yesɛan tazdezt tameqrant yerna mecṭuḥit aṭas di tiddi. Tifekkiwin tisufin i d-yemṣadan d tmuɣliwin-a yerna kecment deg uɣawas n tmasseɣt tamatut, d tifliwin tiberkanin.